Logistics ứng phó cuồng phong

8h30 sáng ngày 27/10/2025, nước trước đường nhà của anh Tấn Lục (ngụ ở phường Điện Bàn, thành phố Đà Nẵng) đã dâng lên tới hông một người lớn. 5 giờ chiều cùng ngày, tầng trệt của nhà anh đã ngập nước, toàn bộ đồ đạc phải dời lên tầng cao hơn. Chưa đầy 24 giờ sau, anh và gia đình phải dời lên trên mái nhà. Những ngôi nhà có kết cấu 3 tầng thì gia đình cũng đã chuyển lên tầng cao nhất. Lúc này nguồn điện, nước thủy cục đã bị cắt. “Nhà tạp hóa ở đầu đường, tôi phải lội hoặc chèo ghe ra mua. Mực nước lúc đó là gần 2 m, giữ trong 4 ngày. Mất khoảng một tuần để nước rút hết”, anh Lục kể lại.

Chuỗi cung ứng trước siêu bão

Đây cũng là thời điểm “nội bất xuất, ngoại bất nhập”, khi các nguồn hàng bên ngoài không thể tiếp cận khu vực bị ảnh hưởng nặng bởi bão lũ. Ông Mike Reid, Giám đốc Cấp cao Chuỗi cung ứng của Central Retail Việt Nam, nói với NCĐT rằng trong giai đoạn bão, sự an toàn của đội ngũ nhân viên và các đối tác logistics là ưu tiên hàng đầu. 

Một ví dụ là trong tuần vừa rồi, cửa hàng mini go! Điện Bàn (thành phố Đà Nẵng) chịu ảnh hưởng nặng từ bão, các tuyến đường vào cửa hàng bị hạn chế và phong tỏa khiến xe giao hàng không thể tiếp cận. Trong tình huống đó, đội ngũ logistics của Công ty đã chủ động dừng xe qua đêm tại khu vực an toàn, gần cửa hàng, để việc giao hàng được tiến hành ngay lập tức khi cửa hàng mở cửa hoạt động. Điều này giúp người dân địa phương có thể kịp thời mua sắm hàng hóa thiết yếu.

“Chúng tôi chủ động theo dõi dự báo thời tiết, dự báo về các cơn bão sắp tới và duy trì liên lạc thường xuyên giữa các cửa hàng và đội ngũ logistics”, ông Reid nói.

Bên cạnh yếu tố con người, bảo quản hàng hóa thì giữ liên lạc với địa phương là hình thức quan trọng nhất trong lúc này, theo đại diện một công ty đa quốc gia quản lý chuỗi cung ứng tại Việt Nam. Thông qua đó, công ty này sẽ xem xét các khu vực có thể bị ảnh hưởng và tuyến giao hàng, sau đó liên hệ với khách hàng để nắm kế hoạch ứng phó, xác định xem cần bổ sung hàng gì, tuyến đường cần giao.

Cũng theo vị này, các công nghệ hiện nay đáp ứng được phần lớn việc cập nhật thông tin trong mùa bão lũ từ Chính phủ. Tuy nhiên, việc cập nhật tức thời tình trạng ở địa phương thì trong nhiều trường hợp chưa đáp ứng được. Đó cũng là lý do công ty đa quốc gia nói trên phải xây dựng mạng lưới nhân viên tại địa phương trên phạm vi toàn quốc. 

Tính từ đầu năm đến nay, Việt Nam đã phải hứng chịu 5 cơn bão lớn trong thời gian ngắn là Wutip (tháng 6), Kajiki (tháng 8), Bualoi (tháng 9), Matmo (tháng 10) và Kalmaegi (tháng 11)... Cũng chỉ mới một năm trước đó, Việt Nam đã phải chịu ảnh hưởng trực tiếp từ 5 trận bão/áp thấp nhiệt đới là Prapiroon, Yagi, Soulik, Trami và Yinxing, gây thiệt hại sơ bộ gần 3,48 tỉ USD và làm hơn 500 người bị thiệt mạng hoặc mất tích, gấp 9 lần năm 2023, theo thống kê từ Cục Quản lý Đê điều và Phòng, chống thiên tai.

Điều này cho thấy ảnh hưởng từ bão lũ ngày càng gần hơn và thời gian ảnh hưởng ngày càng kéo dài hơn, tạo áp lực lớn lên ngành logistics, mạch máu của nền kinh tế, nơi mà hàng hóa lưu thông và không thể dừng lại quá lâu. 

Tính từ đầu năm đến nay, Việt Nam đã phải hứng chịu 5 cơn bão lớn trong thời gian ngắn. Ảnh: Shutterstock.com.

Cần lưu ý cơn bão Matmo kết hợp với lượng mưa lớn thất thường dẫn đến nhiều đập thủy điện phải xả lũ để tránh vỡ đập, gây tình trạng ngập nặng tại miền Bắc và Bắc Trung Bộ, tái hiện một phần nào trận lũ lịch sử năm 2011 ở Thái Lan. Trận lũ này đã để lại thiệt hại nặng nề cho người Thái. Theo thống kê của World Bank, có đến 6 triệu ha đất bị ngập, hơn 13 triệu người ở Bangkok và vùng lân cận bị ảnh hưởng nghiêm trọng, gây thiệt hại tới 46,5 tỉ USD và cuốn đi 1,1% tăng trưởng GDP. Chính phủ Thái Lan đã phải chi 50 tỉ USD tái thiết trong 5 năm.

Cố định trước thời tiết bất định

Tuy nhiên, đối với khu vực tư nhân, đặc biệt là lĩnh vực logistics, câu hỏi đặt ra là họ có thể rút ra bài học gì từ Thái Lan khi rất nhiều doanh nghiệp chưa có nhiều kinh nghiệm ứng phó với bão lũ thất thường với tần suất ngày càng cao.

Đại diện đến từ Thái Lan, ông Reid cho biết bản chất của chuỗi cung ứng là tất cả các khâu đều quan trọng, từ khâu thu mua, gom hàng, vận chuyển cho đến khâu cuối là giao hàng. Nhưng quan trọng nhất là làm sao duy trì được các kênh liên lạc để có thể phản ứng kịp thời và an toàn trước diễn biến mới của mưa bão.

Công ty hướng đến kết hợp hài hòa giữa kinh nghiệm địa phương và quốc tế tại nhiều thị trường trong khu vực. Bài học quan trọng nhất là chăm lo cho người lao động, xây dựng quy trình và thói quen vận hành vững chắc để có thể duy trì trong các tình huống thiên tai. Đồng thời, cần linh hoạt để tái định tuyến, tái lập kế hoạch và điều chỉnh lịch trình theo từng giờ, tùy theo điều kiện thực tế tại địa phương.

Theo ông Reid, biến động và bất định không phải là điều mới, chúng đã trở thành trạng thái bình thường. Kế hoạch xây dựng mạng lưới chuỗi cung ứng hiện đại và chuyên nghiệp của Central Group đã tính đến yếu tố này. “Riêng tại Việt Nam, điều đó đồng nghĩa với việc tăng cường hợp tác giữa nhà cung cấp và nhà bán lẻ để giảm các chuyến giao hàng trực tiếp kém hiệu quả, thay vào đó là tăng cường giao hàng tập trung. Điều này sẽ có lợi cho Việt Nam cả trong điều kiện thời tiết tốt lẫn cực đoan”, ông nói.

Theo đánh giá của một chuyên gia ngành logistics, từ kinh nghiệm kinh doanh của ông tại 36 quốc gia và vùng lãnh thổ, bao gồm cả việc ứng phó với rất nhiều vấn đề về thiên tai và biến đổi khí hậu ở các quốc gia này, Việt Nam có một số lợi thế lớn như điều kiện khí hậu ôn hòa hơn nhiều (so với Philippines hoặc Nhật) và được thừa hưởng kinh nghiệm ứng phó thiên tai từ những quốc gia khác.

Trên thực tế, việc thích nghi với biến đổi khí hậu là một tên gọi khác của quy trình xác định rủi ro (thiên tai, lũ lụt chỉ là một trong các yếu tố nằm trong quy trình) mà các công ty logistics đa quốc gia đã xây dựng liên tục trong thời gian qua. Cốt lõi của việc thích nghi với biến đổi khí hậu là xác định nguyên nhân gốc rễ, từ đó đưa ra các hành động ngăn ngừa hoặc khắc phục. Dựa trên khả năng xảy ra và tác động đến hoạt động kinh doanh, các công ty này sẽ xác định đâu là rủi ro cao hay thấp để ngăn ngừa từ giai đoạn đầu tư hay trước biến cố. Việc lựa chọn vị trí đặt kho là một trong những yếu tố quan trọng. Phần lớn kho được ưu tiên đặt trong các khu công nghiệp, có vị thế giao thông thuận lợi, địa hình cao, nguồn năng lượng trong các tình huống và năng lực vận hành của ban quản lý.

Trong đó, nguồn năng lượng đóng vai trò quan trọng. Khi có rủi ro, cho dù có hệ thống phát điện dự phòng nhưng theo quy định, lượng dầu lưu trữ tối đa chỉ duy trì hoạt động 24 tiếng. Đáng chú ý, doanh nghiệp đặt trong khu công nghiệp cũng là lợi thế khi được báo trước để lên kế hoạch ứng phó. 

Việt Nam có một số lợi thế lớn như điều kiện khí hậu ôn hòa hơn nhiều (so với Philippines hoặc Nhật) và được thừa hưởng kinh nghiệm ứng phó thiên tai từ những quốc gia khác. Ảnh: Shutterstock.com.

Trong vận hành để ứng phó với các tình huống, có thể chia làm 3 giai đoạn để dễ hình dung. Giai đoạn chuẩn bị sẽ lấy BCP (business continuity plan - kế hoạch kinh doanh liên tục) làm trọng tâm. Đây chính là sự chuẩn bị để nhân lực có thể ứng phó khi sự cố xảy ra, đồng thời tạo dựng lòng tin với đối tác và đảm bảo vận hành chuỗi cung ứng. Nhân sự công ty sẽ có các buổi diễn tập ứng phó sự cố định kỳ như diễn tập phòng cháy chữa cháy, diễn tập những tình huống mô phỏng sự cố xảy ra với các ngành hàng.

Ví dụ, với mặt hàng cần bảo quản đông lạnh sẽ có các buổi kiểm tra mô phỏng sự cố, xác định thời gian phản hồi như bao lâu thì xe lạnh dự phòng đến, bao lâu thiết bị được thay thế.

Giai đoạn thứ 2 là ứng phó. Đây là giai đoạn ưu tiên bảo vệ hàng hóa, nguồn lực và duy trì liên lạc với đối tác. Việc duy trì liên lạc liên tục đóng vai trò quan trọng ở giai đoạn thứ 3 là phục hồi, vì có thể xác định được tuyến đường nào có thể lưu thông cũng như đánh giá khả năng lưu trữ hàng hóa của đối tác bán lẻ.

Nguồn nhân lực cũng phải thay đổi

Trong một ngành đầy những cam kết về khí hậu, doanh nghiệp ngày càng nhận ra mối liên hệ giữa tác động của khí hậu đối với con người và năng suất sản xuất của chính họ cũng như lợi nhuận ròng và khả năng đáp ứng các mục tiêu về khí hậu.

Diễn đàn Kinh tế Thế giới cũng đánh giá, các doanh nghiệp không thích ứng kịp thời với những rủi ro từ biến đổi khí hậu có thể mất tới 7% lợi nhuận mỗi năm vào năm 2035. “Tôi có thể tin tưởng rằng đa số các nhà sản xuất và thương hiệu đã tính đến tác động thời tiết cực đoan đối với hoạt động kinh doanh của họ”, ông Jason Judd, Giám đốc Điều hành của Viện Lao động Toàn cầu, cho biết. 

Thực tế, các thương hiệu toàn cầu đang có xu hướng sắp xếp lại chuỗi cung ứng để ứng phó với những hiện tượng thời tiết cực đoan, ví dụ như chế biến hạt điều ngay tại các nước Tây Phi thay vì vận chuyển sang Việt Nam để bóc vỏ rồi vận chuyển tiếp sang châu Âu. Điều này nhằm cắt giảm khí thải từ các hành trình vận tải dài. Chuỗi siêu thị Aldi đã thay đổi đáng kể chuỗi cung ứng bằng cách tăng cường nhập khẩu và bán các sản phẩm trồng tại địa phương (như măng tây, dâu tây) để đối phó với hạn hán ở Tây Ban Nha và giảm lượng khí thải từ vận chuyển quốc tế…

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu. World Bank cảnh báo, nếu không có các biện pháp thích ứng, biến đổi khí hậu có thể làm giảm GDP của Việt Nam ít nhất 12,5% vào năm 2050 so với kịch bản cơ sở. Điều này hầu như “xóa sạch” gần một thập kỷ tăng trưởng, cản trở đáng kể mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045.

Cơ hội mở rộng trong chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đồng thời đặt ra thách thức lớn cho ngành logistics tại Việt Nam. Mực nước biển dâng, bão lũ cực đoan và ngập lụt gia tăng đẩy cao nguy cơ làm hư hỏng cảng biển, đường bộ và các trung tâm logistics, gây gián đoạn chuỗi cung ứng và tăng chi phí bảo trì. Nhiệt độ tăng cao và thiên tai làm gián đoạn sản xuất, ảnh hưởng đến năng suất lao động và yêu cầu đầu tư vào các hệ thống kho bãi, vận tải có khả năng kiểm soát nhiệt độ ổn định để bảo quản hàng hóa, đặc biệt là nông sản và hàng hóa nhạy cảm…

Nhìn ở bài toán vĩ mô, để thích ứng hiệu quả, ngành logistics Việt Nam cần đẩy mạnh chuyển đổi xanh thông qua đầu tư vào công nghệ, đa dạng hóa phương thức vận tải và tận dụng sự hỗ trợ của chính sách để nâng cao khả năng chống chịu và năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Mới đây, trong hội thảo “Phát triển cảng biển và cảng hàng không bền vững”, ông Bùi Xuân Cường, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân TP.HCM, nhấn mạnh đến việc học hỏi kinh nghiệm từ các đối tác Hà Lan để phát triển cảng biển xanh, thông minh. Trong đó, nghiên cứu mô hình đô thị sân bay của Amsterdam Schiphol để áp dụng tại Tân Sơn Nhất và Long Thành, đưa ra những chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu và quản lý nước thông qua hợp tác về quản lý ngập lụt, sản xuất năng lượng tái tạo và phát triển kinh tế tuần hoàn…

Dù đã ý thức được việc sống chung với biến đổi khí hậu và hình thành các kịch bản phòng chống nhưng vẫn có yếu tố nằm ngoài năng lực của doanh nghiệp. Đó là nguồn nhân lực. Trao đổi với NCĐT, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ nhiệm Cấp cao Bộ môn Quản lý chuỗi cung ứng và logistics, Đại học RMIT Việt Nam, cho biết các chương trình giáo dục kinh doanh hiện nay thường đề cập đến biến đổi khí hậu, ESG và CSR như những ưu tiên chiến lược ở tầm vĩ mô thay vì coi đó là các rủi ro vận hành cụ thể. 

Cách tiếp cận này dẫn đến khoảng trống lớn trong việc giúp sinh viên hiểu và xử lý những thách thức phức tạp của biến đổi khí hậu, khiến họ thiếu định hướng rõ ràng khi bắt đầu tiếp cận tính bền vững.

Tư duy của sinh viên về logistics thích nghi với biến đổi khí hậu cần được coi trọng ngang với việc đáp ứng nhu cầu logistics của khách hàng và thúc đẩy định hướng xanh của họ. Do đó, mục tiêu của chương trình đào tạo kinh doanh nên giúp sinh viên hiểu mối liên hệ giữa tác động của biến đổi khí hậu với kỳ vọng của khách hàng, giá trị gia tăng và các lựa chọn quy trình thay thế. 

Cơ hội mở rộng trong chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đồng thời đặt ra thách thức lớn cho ngành logistics tại Việt Nam. Ảnh: Shutterstock.com.

Cũng theo ông Hùng, thách thức lớn nhất khi tích hợp yếu tố biến đổi khí hậu vào chương trình logistics chính là tư duy của khách hàng và sự tham gia hạn chế từ phía doanh nghiệp. Nhiều khách hàng vẫn đặt ưu tiên về chi phí và hiệu quả lên trên yếu tố bền vững. Điều này gây khó khăn cho việc áp dụng các giải pháp xanh trong chuỗi cung ứng. 

Nhìn chung, logistics vốn mang tính đặc thù theo ngành, nên việc hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp là rất cần thiết. “Nhờ vậy, cả 2 bên đều có thể đóng góp tích cực vào quá trình chuyển đổi logistics theo hướng thích ứng và bền vững hơn trước biến đổi khí hậu”, ông Hùng nói.

Khi được hỏi về các bộ kỹ năng mới cho ngành logistics thích nghi với biến đổi khí hậu, Tiến sĩ Scott McDonald, giảng viên ngành quản lý chuỗi cung ứng và logistics, Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng logistics thích nghi với biến đổi khí hậu đòi hỏi năng lực vượt xa các kỹ năng chuỗi cung ứng truyền thống. Sinh viên cần thành thạo phân tích dữ liệu và trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa tuyến đường, giảm phát thải, đồng thời hiểu rõ các yếu tố khoa học khí hậu nhằm dự đoán gián đoạn do ngập lụt hoặc thời tiết cực đoan. Kỹ năng chuyển đổi số giúp sinh viên có thể thích ứng theo thời gian thực thông qua các công nghệ thông minh.

Ở vai trò đào tạo nguồn nhân lực, RMIT nhận thấy rằng không chỉ giảm thiểu tác động mà là thích ứng với khí hậu đang trở thành yếu tố thiết yếu đối với ngành logistics Việt Nam. Các chương trình học vì thế cần phải giúp sinh viên được học cách đánh giá mức độ dễ bị tổn thương trong chuỗi cung ứng, xây dựng kế hoạch ứng phó gián đoạn do khí hậu và tăng cường khả năng thích ứng trong vận hành logistics.

“Các tình huống thực tế cũng phải được tích hợp, chẳng hạn như tác động của mưa lũ mùa gió mùa đến mạng lưới vận tải, ảnh hưởng của nhiệt độ cao đến hoạt động kho bãi hay rủi ro nước biển dâng đối với hạ tầng cảng”, ông McDonald nói. 

Có thể bạn quan tâm 

Đòn bẩy "2 con số vàng" của tăng trưởng