Tí hon startup vs khổng lồ A.I

Một thập kỷ trước, các doanh nhân trẻ tại Đông Nam Á chỉ cần một ứng dụng di động tốt để thay đổi thế giới. Giờ đây, trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo (A.I), họ đang phải đối mặt với một thực tế tàn khốc hơn: hoặc là chuyên biệt hóa đến mức cực đoan, hoặc là bị “nghiền nát” bởi chính những nền tảng mà họ đang dựa vào để tồn tại.

Chia tay kỷ nguyên vàng Mobile-First, đến với lò lửa AI-First 

Tháng 10/2014, bên trong một quán cà phê nhộn nhịp tại trung tâm TP.HCM, Anthony Tan, nhà sáng lập Grab, đã giới thiệu một ứng dụng đặt xe với niềm tin mãnh liệt vào triết lý “Mobile-First”. Thời điểm đó, điện thoại thông minh đang bắt đầu bùng nổ tại Đông Nam Á, mở ra một vùng đất hứa cho những startup bản địa giải quyết các bài toán đặc thù của địa phương bằng công nghệ di động.

Điều này tạo ra một tập người dùng khổng lồ “thuần di động”. Các startup không cần phải tốn nguồn lực để tối ưu hóa trên trình duyệt web máy tính mà có thể dồn toàn lực vào ứng dụng (app), giúp sản phẩm tiếp cận người dùng nhanh hơn và sâu hơn.

Dù Google hay Facebook mạnh đến đâu, họ cũng khó lòng hiểu rõ thói quen đi xe máy hay sở thích ăn uống của người dân từng ngõ hẻm tại Hà Nội hay Jakarta.

Giờ đây, trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo (A.I), họ đang phải đối mặt với một thực tế tàn khốc hơn: hoặc là chuyên biệt hóa đến mức cực đoan, hoặc là bị “nghiền nát” bởi chính những nền tảng mà họ đang dựa vào để tồn tại. Ảnh: Shutterstock.com.

Do đó, Mobile-First cho phép các startup tận dụng am hiểu văn hóa địa phương để thiết kế trải nghiệm người dùng phù hợp nhất. Grab thành công hơn Uber tại Đông Nam Á chính là nhờ chiến lược Mobile-First đi kèm với sự thấu hiểu thói quen dùng tiền mặt và xe máy của người dân bản địa. 

Ở giai đoạn đó, các ông lớn công nghệ tập trung vào bán thiết bị và thu phí nền tảng, thay vì tung ra các tính năng cạnh tranh trực tiếp để “giết chết” startup. Điều này cho phép những cái tên như Grab, Shopee hay Traveloka... tự do phát triển các dịch vụ bản địa hóa (gọi xe, giao hàng, đặt phòng) ngay trên nền tảng của họ.

Thay vì dồn tiền cho một vài công ty sở hữu công nghệ lõi như hiện nay (OpenAI, Anthropic), dòng vốn khi đó được chia nhỏ cho hàng ngàn startup ứng dụng. Điều này tạo điều kiện cho các startup Việt Nam dễ dàng gọi vốn từ các quỹ ngoại (Nhật, Hàn Quốc, Singapore) để mở rộng quy mô.

Vì thế, hơn 10 năm sau, Grab đã trở thành một biểu tượng niêm yết trên sàn Nasdaq với mức định giá hơn 20 tỉ USD (tính đến tháng 1/2026). Sự thành công của Grab, cùng với Shopee của Sea Group hay Traveloka của Indonesia, đã minh chứng cho một kỷ nguyên vàng, nơi các startup khu vực có thể đặt cược vào nền tảng di động để trở thành kỳ lân. Tại Việt Nam, xu hướng này cũng đã nhào nặn nên những “gã khổng lồ” trong lĩnh vực fintech và đặc biệt là sản xuất game - ngành đã mang về hơn 85 triệu USD vào năm 2024.

Nhưng đó là chuyện của quá khứ. Hôm nay, tại một văn phòng khác cũng ở TP.HCM, anh Khánh, nhà sáng lập một startup A.I về hỗ trợ nghiệp vụ kế toán và tài chính, đang cảm thấy sức nóng của một cuộc chơi rất khác. Khác với sự hào phóng của thời đại Mobile-First, kỷ nguyên AI-First do OpenAI dẫn dắt từ năm 2022 đang dựng lên những rào cản gia nhập khổng lồ.

Từ đối tác thành đối thủ, sự phản bội của hệ sinh thái?

Số liệu từ Crunchbase năm 2025 cho thấy một sự lệch pha đáng báo động trong cấu trúc vốn toàn cầu. Trong tổng số 202,3 tỉ USD vốn đầu tư mạo hiểm đổ vào A.I (chiếm 50% tổng vốn đầu tư toàn cầu), có tới 80 tỉ USD chỉ tập trung vào các công ty nền tảng.

Riêng 2 cái tên OpenAI và Anthropic đã hút tới 14% tổng vốn đầu tư mạo hiểm toàn cầu, với định giá lần lượt chạm mốc 500 tỉ USD và 183 tỉ USD. Theo PitchBook, 65% dòng vốn chỉ chảy vào các “ông lớn”, trực tiếp bóp nghẹt cơ hội gọi vốn của các startup nhỏ hơn với những câu chuyện ít hào nhoáng hơn.

Có thể thấy sự khác biệt giữa 2 thời đại là vô cùng rõ rệt. Với thời đại Mobile-First (2015), dòng vốn 128,5 tỉ USD được phân bổ tương đối rộng rãi cho các ứng dụng internet và di động, tạo điều kiện cho các startup cộng sinh trên nền tảng iOS và Android. 

Ở thời đại AI-First (2025-2026), vốn tập trung cực độ vào các công ty sở hữu mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), khiến các startup nhỏ khó có cửa cạnh tranh. Trong kỷ nguyên di động, Apple và Google duy trì vị thế là “người cho thuê mặt bằng”. Họ kiếm tiền từ bán phần cứng và thu phí nền tảng, tạo không gian cho các công ty game, giao hàng và fintech phát triển. Nhưng với A.I, ranh giới này đã biến mất. Dưới áp lực phải sinh lời từ những khoản đầu tư tỉ USD, các công ty A.I lớn đã nhanh chóng chuyển từ vị thế “hạ tầng” sang thành “đối thủ” trực tiếp của chính khách hàng của mình.

Bảo Ngọc, một nhân viên văn phòng tại Việt Nam, chia sẻ một ví dụ điển hình: cách đây 1,5 năm, cô phải trả phí cho một ứng dụng bên thứ 3 để xả băng ghi âm tiếng Việt. Hiện tại, công cụ NotebookLM của Google đã cung cấp tính năng này hoàn toàn miễn phí và tiện lợi hơn vì tích hợp sẵn trong hệ sinh thái.

Chính Sam Altman, CEO của OpenAI, cũng không giấu giếm ý định này khi tuyên bố vào năm 2024 rằng công ty của ông sẽ “áp đảo bất kỳ startup nào xây dựng những tính năng nhỏ nhặt dựa trên mô hình của họ”. “Các công ty đánh giá thấp tốc độ phát triển của mô hình A.I có nguy cơ trở thành một phần của câu nói: OpenAI đã giết chết startup của tôi”, Altman cảnh báo.

“Các công ty đánh giá thấp tốc độ phát triển của mô hình A.I có nguy cơ trở thành một phần của câu nói: OpenAI đã giết chết startup của tôi”, Altman cảnh báo. Ảnh: Shutterstock.com

Một báo cáo thực tế từ somo.sl năm 2025 chỉ ra sự thật phũ phàng: 12 startup A.I giá trị nhất thế giới hiện nay không thể hoạt động độc lập. Họ bị trói buộc vào nhóm Big Tech ở 3 cấp độ. Phần cứng: 11/12 startup phải dùng chip của Nvidia (đơn vị chiếm tới 95% thị phần chip huấn luyện); Hạ tầng đám mây: phụ thuộc hoàn toàn vào Amazon (AWS), Microsoft (Azure) và Google Cloud; Kênh tiếp cận: phải thương mại hóa sản phẩm qua các nền tảng như Amazon Bedrock hay Google Vertex.

Mối quan hệ này tạo ra một “nghịch lý giám sát”. Đó là các Big Tech biết rõ startup nào đang bán chạy dịch vụ gì, từ đó có thể tung ra sản phẩm tương tự với giá rẻ hơn hoặc miễn phí để chiếm lĩnh thị trường. Điều này gợi nhớ đến những vụ bê bối độc quyền trong lịch sử ngành đường sắt hay viễn thông Mỹ một thế kỷ trước. Gần đây, Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) cũng đã phát hiện các nhà cung cấp đám mây ưu tiên GPU cho các công ty “người nhà” hơn là các startup độc lập.

Chiến lược du kích giữa gọng kìm của những gã khổng lồ

Giữa gọng kìm của các gã khổng lồ, các chuyên gia cho rằng lối thoát duy nhất cho startup nhỏ là “giải pháp chuyên biệt” (Vertical A.I) để tồn tại và thành công trong bối cảnh bị chèn ép bởi Big Tech. Chẳng hạn, thay vì cố gắng xây dựng những mô hình nền tảng tiêu tốn nhiều vốn, các startup nên tập trung vào các “phân khúc dọc”.

Khách hàng doanh nghiệp hiện nay ưu tiên những giải pháp được thiết kế riêng cho nhu cầu chuyên biệt thay vì các nền tảng A.I chung.

Việc đào tạo A.I dựa trên dữ liệu đặc thù của từng ngành (như luật, công nghệ sinh học, kế toán) giúp đưa ra dự báo chính xác hơn và tối ưu hóa hiệu suất tốt hơn các mô hình tổng quát.

Sự chuyên sâu trong những lĩnh vực như công nghệ khí hậu hay năng suất doanh nghiệp giúp startup nhỏ trở thành đối tác khó thay thế của các tập đoàn lớn.

Ông Mike Krieger, đồng sáng lập Instagram và hiện là Giám đốc Sản phẩm của Anthropic, nhận định rằng các startup có kiến thức sâu trong những lĩnh vực như luật, công nghệ sinh học và có mối quan hệ khách hàng tốt vẫn có thể sống sót. 

Đồng quan điểm, ông Trần Huy Bảo Giang, Tổng Giám đốc FPT Digital, cho biết thị trường đang chuyển dịch từ việc tìm kiếm A.I chung sang các giải pháp “đo ni đóng giày”.

Một mô hình A.I chuyên biệt mang lại 3 lợi thế sống còn. Nhu cầu đặc thù: một ngân hàng không thể dùng chung giải pháp A.I với một hãng logistics do khác biệt về dữ liệu và quy trình; Hiệu suất tối ưu: A.I được huấn luyện trên dữ liệu đặc thù ngành sẽ đưa ra dự báo chính xác hơn mô hình tổng quát; Lợi thế cạnh tranh: giúp doanh nghiệp tạo ra giá trị riêng biệt thay vì chỉ dựa vào các API phổ thông.

Tại Việt Nam, cuộc chiến không chỉ có Big Tech toàn cầu mà còn có các doanh nghiệp lớn phần mềm nội địa. Chẳng hạn, startup kế toán “made in Vietnam” không chỉ đối mặt với OpenAI mà còn phải vượt qua Misa - một doanh nghiệp có tiềm lực tài chính mạnh và quan hệ khách hàng sâu rộng cũng đang tích cực ứng dụng A.I.

Kỷ nguyên A.I đòi hỏi sự tỉnh táo hơn là sự liều lĩnh. Các startup Đông Nam Á không còn đặc quyền “thử và sai” như thời đại Mobile-First. Ảnh: Shutterstock.com

Ông Vũ Thanh Tùng, Tổng Giám đốc GreenNode (VNG), nhấn mạnh: “Tốc độ thích nghi là cách duy nhất để startup A.I phát triển”. Trong kỷ nguyên A.I, tốc độ là yếu tố quyết định sự sống còn vì các mô hình lớn phát triển cực nhanh và có thể nuốt chửng những tính năng nhỏ. Startup cần nhạy bén để thay đổi mục tiêu hoặc thị trường khi thấy dấu hiệu bị các ứng dụng A.I lớn xâm thực (ví dụ, chuyển từ dạy tiếng Anh sang tiếng Nhật khi các Big Tech miễn phí công cụ dịch thuật).

Đáng chú ý, các startup cần nhận diện rủi ro từ sự phụ thuộc vào hạ tầng Big Tech và cần hiểu rõ mình đang hoạt động trong một hệ sinh thái mà nhà cung cấp hạ tầng cũng chính là đối thủ cạnh tranh.

Bởi vì, Big Tech nắm giữ từ chip (phần cứng), điện toán đám mây cho đến kênh tiếp cận thị trường, cho phép họ quan sát và sao chép các ứng dụng tiềm năng của startup.
Do đó, startup phải xác định một lối đi ngách có thể mở rộng theo thời gian để tránh bị bóp nghẹt bởi sự độc quyền và xung đột lợi ích từ các nhà cung cấp đám mây.

Mặc dù con đường phía trước đầy chông gai, một tín hiệu lạc quan đang đến từ các quỹ đầu tư Mỹ như Andreessen Horowitz hay Sequoia Capital. Họ đang thay đổi chiến lược, đổ vốn “gần như vô hạn” vào các vòng hạt giống để giữ quyền ưu tiên trong các vòng sau. Đây là cơ hội cho startup Việt, nhưng dòng vốn này sẽ vô cùng kén chọn. Nó chỉ dành cho những đội ngũ có khả năng kể một “câu chuyện tăng trưởng toàn cầu” thay vì chỉ quẩn quanh trong thị trường nội địa.

Trong xu hướng này, startup cần nỗ lực tiếp cận các vòng gọi vốn hạt giống từ những quỹ lớn để đảm bảo sự hỗ trợ tài chính mạnh mẽ và quyền tiếp cận các vòng vốn tiếp theo nhằm đối đầu với đối thủ lớn.

Kỷ nguyên A.I đòi hỏi sự tỉnh táo hơn là sự liều lĩnh. Các startup Đông Nam Á không còn đặc quyền “thử và sai” như thời đại Mobile-First. Trong một cuộc chơi mà các nhà cung cấp hạ tầng cũng chính là đối thủ, sự am hiểu sâu sắc về ngách thị trường và khả năng xoay trục thần tốc không còn là lựa chọn, mà đó là điều kiện tiên quyết để không bị xóa sổ khỏi bản đồ công nghệ thế giới.

Có thể bạn quan tâm 

Tỉ USD mua cảm xúc