A.I khiêu chiến cảm xúc

Trong những hành lang lấp lánh của các tòa nhà văn phòng hiện đại, một bóng đen mới đang ám ảnh tâm trí người lao động. Nó ẩn mình trong những dòng mã nguồn tối ưu và những cửa sổ chat thông minh. 

Cuộc tấn công vào bản sắc nghề nghiệp 

A.I đã bước ra khỏi những thước phim khoa học viễn tưởng để hiện diện trong mọi ngóc ngách của đời sống chuyên nghiệp: từ việc hỗ trợ bác sĩ đọc kết quả chẩn đoán hình ảnh, gợi ý hồ sơ nhân sự cho đến việc đặt tên cho các chiến dịch marketing. Nhưng trong khi các cuộc thảo luận công khai thường tập trung vào những con số khô khốc về hiệu quả và sự sụt giảm sai sót, có một khía cạnh quan trọng bị bỏ quên: trải nghiệm cảm xúc.

Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo hơn 40% doanh nghiệp toàn cầu sẽ giảm lực lượng lao động do ứng dụng A.I, nhưng các vai trò vận hành A.I và dữ liệu lớn sẽ tăng gấp đôi vào năm 2030. Martin Ford, tác giả cuốn “Luật của robot: Trí tuệ nhân tạo sẽ thay đổi mọi thứ như thế nào”, cho rằng: “Vấn đề không chỉ xảy ra với các cá nhân mà mang tính hệ thống. Nó có thể xảy ra với rất nhiều người, khá đột ngột và cùng một lúc ảnh hưởng đến cả nền kinh tế”.

Hãy tưởng tượng một nhà báo kỳ cựu, người đã dành cả đời để rèn giũa kỹ năng ngôn từ, nay đứng trước một hệ thống A.I có thể tạo ra hàng chục tiêu đề hấp dẫn chỉ trong một cái chớp mắt. Hay một chuyên viên tuyển dụng vốn tự hào về trực giác nhạy bén, nay lại thấy những quyết định của mình bị một thuật toán nghi ngờ.

Đây không chỉ là vấn đề về hiệu suất, đó là một cuộc tấn công vào bản sắc nghề nghiệp. Tiến sĩ Tony Nguyễn, Đại học RMIT Việt Nam, nhận định rằng A.I đang buộc chúng ta phải đối mặt với câu hỏi hiện sinh: “Giá trị độc đáo tôi mang lại cho công việc này mà máy móc không thể sao chép là gì?”. Sự căng thẳng này không hề mơ hồ. Nó biểu hiện qua việc người lao động cảm thấy bị hạ thấp giá trị, bị biến thành những điểm dữ liệu vô tri hoặc đau đớn hơn, cảm thấy mình chỉ là “một con người bình thường” đầy lỗi lầm so với một cỗ máy hoàn hảo. 

Mảnh ghép trí tuệ cảm xúc

Làn sóng sa thải vì A.I đang diễn ra tạo nên tương lai đầy thách thức cho những lao động bị coi là dư thừa hoặc lạc hậu sau các đợt thanh lọc. Họ buộc phải tự nâng cấp bản thân với kỹ năng A.I hoặc “bị mắc kẹt”. Một trong những phát hiện thú vị từ nghiên cứu của Bankins và cộng sự (2024) trên Journal of Organizational Behavior là việc đưa A.I vào nơi làm việc không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật, mà là một sự chuyển đổi về mặt cảm xúc tổ chức. Sự mờ nhạt trong ranh giới giữa một “công cụ” và một “đồng nghiệp” tạo ra một cảm giác bất an sâu sắc. 

Phản ứng cảm xúc của chúng ta rất đa dạng và phức tạp. Người lao động trở nên hào hứng và lạc quan khi A.I giải phóng chúng ta khỏi những công việc lặp lại nhàm chán để tập trung vào chiến lược. Nhưng sau đó không ít người trở nên sợ hãi và bất lực khi A.I bị áp đặt từ trên xuống mà không có sự đào tạo hay giải thích thỏa đáng. Chưa hết, sự hiện diện của A.I khiến nhiều người cảm thấy mình như đang ở trong một “nhà tù kỹ thuật số”, nơi mọi hành vi đều bị phân tích và đánh giá. 

Tiến sĩ Hoàng Trường Giang, Đại học RMIT Việt Nam, chỉ ra rằng lòng tin là “tử huyệt” trong mối quan hệ người - máy. Nhân viên không chỉ nghi ngờ độ chính xác của A.I mà còn nghi ngờ cả mục đích của những người triển khai nó. Liệu họ có an toàn khi bác bỏ một quyết định của thuật toán? Liệu hiệu suất của họ có bị đánh giá bởi một “hộp đen” mà chính họ không hiểu cách vận hành?

Người lao động bắt đầu tự hỏi: Đến khi nào điều này mới kết thúc? Bao giờ tôi mới lại cảm thấy mình thực sự làm chủ công việc? Theo ông Giang, sự mệt mỏi này thường biểu hiện qua sự thờ ơ và kiệt sức. Vấn đề không nằm ở việc A.I có tốt hay không, mà là ở khả năng dung nạp của con người trước khi cảm xúc “sập nguồn”.

Nếu A.I là tương lai của kỹ thuật thì trí tuệ cảm xúc (EQ) chính là cứu cánh của nhân bản. Để tích hợp A.I một cách nhân văn, các tổ chức không thể chỉ mở các lớp dạy viết “prompt” (câu lệnh), mà cần thực hiện 3 chiến lược cốt lõi:

- Thừa nhận thực tế cảm xúc: đừng coi nỗi sợ của nhân viên là sự lạc hậu. Hãy tạo không gian để họ được đối thoại, thậm chí là “trút bầu tâm sự” về những lo âu trước công nghệ mới.
- Đưa nhân viên vào hành trình ứng dụng: A.I sẽ ít đáng sợ hơn khi con người có tiếng nói trong việc định hình cách nó hoạt động. Khi nhân viên được tham gia tích cực, họ sẽ coi A.I là đối tác thay vì đối thủ.
- Lãnh đạo bằng sự nhạy bén: các nhà quản lý cần phát triển EQ để nhận diện sớm các dấu hiệu xa lánh hoặc căng thẳng trong đội ngũ. A.I cần được định vị như một công cụ hỗ trợ cho sự phán đoán và đạo đức của con người - những thứ mà mã nguồn chưa thể thay thế.

A.I đang trở thành một phần không thể thiếu trong cấu trúc của sự sáng tạo và hợp tác. Tuy nhiên, để không bị nuốt chửng bởi bóng ma kỹ thuật, chúng ta cần hiểu rõ thế giới nội tâm của mình. Như Tiến sĩ Tony Nguyễn đã kết luận: “Chúng ta không cần phải sợ A.I, nhưng chúng ta phải biết cách kiểm soát phản ứng cảm xúc đối với công nghệ này. Hiểu được cách A.I tác động đến thế giới nội tâm có thể là mảnh ghép còn thiếu giúp chúng ta sử dụng A.I hiệu quả ở thế giới ngoài kia”.

Cuối cùng, trong một thế giới ngày càng tự động hóa, điều quý giá nhất không phải là khả năng làm việc như một cỗ máy, mà là khả năng cảm nhận và thấu cảm như một con người