Bài toán bình đẳng giới nơi công sở trong kỷ nguyên A.I

Trí tuệ nhân tạo (A.I) đang định hình lại cách thế giới vận hành với tốc độ chóng mặt, dự kiến mở ra thêm khoảng 78 triệu việc làm mới vào năm 2030. Thế nhưng, đằng sau bức tranh hào nhoáng về sự cải thiện hiệu suất, một nghịch lý đang âm thầm diễn ra: công nghệ mang nhiều tiềm năng giải phóng con người nhất lại đang có nguy cơ khoét sâu thêm những bất bình đẳng giới vốn đã tồn tại từ lâu tại chốn công sở.

Sự mất cân bằng này được phản ánh rõ nét qua một “khoảng cách kép” về giới. Phụ nữ vừa vắng bóng tại các phòng thí nghiệm phát triển hệ thống A.I, lại vừa e dè hơn trong việc chủ động ứng dụng công nghệ này vào công việc hàng ngày. Một khảo sát năm 2024 trên 25.000 lao động chỉ ra rằng 59% nam giới dùng công cụ A.I tạo sinh ít nhất một lần/tuần, trong khi tỉ lệ này ở nữ giới là 51%. Thậm chí, ở nhóm tuổi 18-24, lực lượng đại diện cho tương lai của nền kinh tế, khoảng cách này còn bị nới rộng hơn với mức 71% ở nam và 59% ở nữ. Sự chênh lệch trong ứng dụng A.I không đơn thuần là câu chuyện về thói quen, mà nó có thể trực tiếp dẫn đến những chênh lệch về cơ hội nghề nghiệp.

Thực tế, giới văn phòng đang chứng kiến một sự dịch chuyển tiềm ẩn nhiều rủi ro cho lao động nữ. Các vị trí mang tính hành chính, phối hợp và hỗ trợ, vốn là những nấc thang đầu đời giúp người lao động xây dựng kỹ năng, và cũng là nơi tập trung đông đảo nhân sự nữ, lại chính là những mắt xích dễ bị tự động hóa nhất. Nếu A.I lấy đi những công việc nền tảng này, sự nghiệp của phụ nữ sẽ mất đi cơ hội nảy mầm.

Đánh giá về tác động này, bà Trần Thị Nguyệt Oanh, Giám đốc Quản lý Nguồn nhân lực HSBC Việt Nam, nhận định: “Sự bất bình đẳng giới thể hiện qua những vị trí phụ nữ thường nắm giữ lại dễ bị ảnh hưởng bởi tự động hóa nhất”. Cánh cửa mở ra những cơ hội nghề nghiệp mới tốt nhất dường như đang hẹp hơn đối với phái đẹp. 

Ngay cả ở những vị trí đầu vào của thị trường lao động, khoảng cách cũng đã bắt đầu hình thành. Dữ liệu từ McKinsey cũng củng cố thêm khi chỉ ra hiện trạng “bậc thang đứt gãy” trong sự nghiệp của nữ giới. Theo đó, cứ 100 nam giới được thăng tiến lên vị trí quản lý đầu tiên thì chỉ có 81 nữ giới đạt được điều tương tự.

Vấn đề không chỉ dừng lại ở nhóm người sử dụng. Câu hỏi đặt ra là: Ai là người kiến tạo nên các hệ thống A.I? Diễn đàn Kinh tế Thế giới ước tính phụ nữ chỉ chiếm khoảng 30% lực lượng lao động A.I toàn cầu năm 2023. Khi những người đứng sau công nghệ chủ yếu là nam giới, các hệ thống A.I rất dễ lặp lại và khuếch đại những khuôn mẫu giới tính cũ. 

Trao đổi về gốc rễ của sự thiên lệch này, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thủy, giảng viên cấp cao ngành Trí tuệ nhân tạo, Đại học RMIT Việt Nam, phân tích rằng A.I học từ dữ liệu của một thế giới thực vốn đã tồn tại nhiều bất bình đẳng. “A.I có thể trở nên thiếu khách quan khi không có đủ phụ nữ tham gia thiết kế hoặc kiểm thử. Nếu đội ngũ phát triển chủ yếu là nam giới, họ có thể bỏ sót những điểm mù ảnh hưởng đến phụ nữ”, bà nói.

Hệ lụy của việc thiếu vắng sự đa dạng đã từng được minh chứng bằng công cụ tuyển dụng thử nghiệm của Amazon vào năm 2018. Do được huấn luyện trên nguồn hồ sơ xin việc của ngành công nghệ vốn do nam giới thống trị, hệ thống đã tự động đánh tụt điểm các hồ sơ chứa từ khóa “thuộc về phụ nữ”. Rõ ràng, việc thiếu hụt đại diện nữ, đặc biệt là phụ nữ mang những góc nhìn văn hóa đa dạng như phụ nữ châu Á, khiến các thiên kiến ẩn dễ dàng len lỏi và bám rễ sâu vào hệ thống trước khi lan rộng.

Ở góc độ hành vi tiếp cận công nghệ, những rào cản nội tại cũng đang phần nào níu chân nữ giới. Theo nghiên cứu của NINEby9, 59% phụ nữ chờ có chính sách chính thức từ doanh nghiệp mới bắt đầu sử dụng công nghệ A.I. Tính cẩn trọng, chỉn chu và đề cao sự chính xác vô tình khiến những đóng góp của họ ít được chú ý hơn trong một môi trường công sở hiện đại. “Phần thưởng thường dành cho những ai tiên phong thử nghiệm, chứ không phải người chờ mọi thứ hoàn hảo”, bà Oanh nói.

Tuy vậy, giới chuyên môn cho rằng câu chuyện không phải chỉ toàn màu xám. Trên thực tế, A.I cũng có thể trở thành một công cụ mạnh mẽ để thu hẹp bất bình đẳng nếu được triển khai đúng cách. Ở cấp độ tổ chức, các doanh nghiệp cũng có thể đóng vai trò quan trọng. Điều này bao gồm theo dõi tỉ lệ nữ tham gia các dự án và chương trình đào tạo A.I, hỗ trợ nhân viên chuyển đổi kỹ năng sang các lĩnh vực liên quan đến dữ liệu và công nghệ, cũng như tạo lộ trình thăng tiến rõ ràng cho phụ nữ trong các ngành nghề mới.

Để giải quyết bài toán này từ gốc, Phó Giáo sư Catherine Earl, Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, đề xuất xã hội cần ngừng dán nhãn A.I là lĩnh vực đặc biệt dành riêng cho người “giỏi công nghệ”. Thay vào đó, việc sử dụng A.I nên được xem là một kỹ năng cơ bản và cần phổ cập tương tự như các lớp xóa mù chữ trước đây.

Trong kỷ nguyên mà trí tuệ nhân tạo đang tham gia sâu rộng vào các quyết định về tuyển dụng, tài chính và thăng tiến, câu hỏi không chỉ là A.I mạnh đến đâu. Quan trọng hơn, ai đang thiết kế và sử dụng nó. Câu trả lời cho câu hỏi đó có thể quyết định liệu A.I sẽ trở thành công cụ thu hẹp hay mở rộng khoảng cách giới trong nhiều thập kỷ tới.

Có thể bạn quan tâm:

Bảo hiểm hàng hải tăng 50% vì xung đột Trung Đông