Vị thế con chip

Khu vực ASEAN đang chứng kiến một cuộc chuyển dịch quyền lực kinh tế mới: nền kinh tế nào nắm giữ chuỗi cung ứng bán dẫn, nền kinh tế đó sẽ dẫn dắt cuộc chơi thương mại toàn cầu.

Bóng ma năng lượng và bài học lịch sử

Xung đột tại Trung Đông bùng nổ như một lời nhắc nhở nghiệt ngã về “gót chân Achilles” của Đông Nam Á: sự phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu. Với phần lớn lượng dầu mỏ và khí đốt đến từ Trung Đông, các quốc gia như Philippines (phụ thuộc tới 80%) hay Thái Lan đang đứng trước rủi ro lớn khi giá dầu Brent được dự báo duy trì mức trung bình 80 USD/thùng vào năm 2026.

Lịch sử từng chứng kiến kịch bản này vào năm 2022, khi chiến sự Nga - Ukraine đẩy lạm phát năng lượng lên cao, buộc các ngân hàng trung ương phải thắt chặt chính sách tiền tệ. Tuy nhiên, trong khi Thái Lan phải gánh chịu mức tăng giá năng lượng lên tới 40%, Malaysia lại trở thành “ốc đảo” nhờ vị thế xuất khẩu năng lượng ròng, đạt mức tăng trưởng ấn tượng 9% tại thời điểm đó.

Kỷ nguyên A.I: Chip là “dầu mỏ mới”

Dù rủi ro năng lượng là hữu hình, các chuyên gia kinh tế cảnh báo ASEAN không nên quá phân tâm bởi những biến động ngắn hạn mà bỏ lỡ yếu tố tăng trưởng nền tảng: trí tuệ nhân tạo (A.I). A.I đang thay đổi hoàn toàn dòng chảy thương mại khu vực, biến những quốc gia có tỷ trọng công nghệ cao trở thành những người hưởng lợi lớn nhất.

Theo báo cáo của HSBC, năm 2025 ghi nhận sự bùng nổ khi xuất khẩu điện tử của ASEAN tăng trưởng từ 15% đến 47%, vượt xa mức trung bình 10 năm. Trong cuộc đua này, không phải ai cũng ở cùng một vạch xuất phát. 

Singapore là thủ phủ chip nhớ với 8,5% thị phần chip nhớ toàn cầu và nắm giữ 15% thị phần chip xử lý thế giới. Đảo quốc sư tử là trung tâm điều phối chuỗi cung ứng cao cấp. Malaysia, được ví như “Thung lũng Silicon phương Đông”, tiếp tục củng cố vị thế với 10% thị phần chip xử lý và 16% thị phần chip khuếch đại toàn cầu. Đặc biệt, Malaysia đã tăng gấp đôi thị phần linh kiện mạch tích hợp (IC) lên mức 40% chỉ trong một năm. Thái Lan duy trì thế mạnh truyền thống khi tiếp tục củng cố lợi thế ở mảng ổ đĩa cứng (HDD) với 17% thị phần toàn cầu, nhưng cần chuyển dịch nhanh sang ổ cứng thể rắn (SSD) để phù hợp với kỷ nguyên A.I.

Trong xu hướng này, Việt Nam được ví như “ngôi sao đang lên”. Thay vì đi sâu vào bán dẫn ngay từ đầu, Việt Nam chọn lắp ráp điện tử tiêu dùng hoàn chỉnh (điện thoại, máy tính). Thị phần điện tử tiêu dùng của Việt Nam đã tăng từ gần 0% lên mức 8-15% trong 15 năm qua. Năm 2025 đánh dấu bước tăng tốc mạnh mẽ của ngành điện tử Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu lập kỷ lục mới, vượt mốc 100 tỷ USD chỉ riêng nhóm máy tính và linh kiện. 

Tuy nhiên, tham vọng leo lên chuỗi giá trị cao hơn ở mảng IC của Việt Nam vẫn đang đối mặt với thách thức khi thị phần chip xử lý có dấu hiệu suy giảm. Nhà máy chip tại Hòa Lạc của Viettel là một lời khẳng định: Việt Nam không còn hài lòng với vai trò “người làm thuê” ở cuối chuỗi giá trị. Nếu thành công, đây sẽ là đòn bẩy đưa Việt Nam gia nhập câu lạc bộ các quốc gia tự chủ về công nghệ lõi, biến chip trở thành một trụ cột mới, thay thế sự phụ thuộc vào các nguồn tài nguyên truyền thống.

Mới đây, Tổng thống Trump chỉ đạo sớm đưa Việt Nam ra khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu chiến lược D1-D3. “Đối với chuỗi cung ứng bán dẫn, quyết định này sẽ đánh dấu bước chuyển của Việt Nam từ trung tâm lắp ráp phía dưới lên đối tác sản xuất và thiết kế. Mỹ đang mở đường để Việt Nam tiếp cận các công cụ và phần mềm cao cấp cần thiết cho sản xuất chip tiên tiến”, ông Sujai Shivakumar, Giám đốc Dự án Đổi mới của Mỹ tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định.
Theo bà Ly Nguyễn, Quản lý Tư vấn khu vực châu Á – Thái Bình Dương của Viện Tony Blair vì sự thay đổi toàn cầu (TBI), để tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành một trung tâm khu vực hoặc có vị thế rõ nét trên bản đồ bán dẫn thế giới, Việt Nam cần bảo đảm sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách, năng lực thực thi và mức độ liên kết giữa các chủ thể trong hệ sinh thái, từ Nhà nước, doanh nghiệp đến các cơ sở đào tạo và nghiên cứu.

“Thanh gươm Damocles” và rủi ro từ sự thành công

Dù triển vọng là tươi sáng với chỉ số PMI điện tử toàn cầu đã quay trở lại vùng mở rộng, ASEAN vẫn phải đối mặt với những mối đe dọa thường trực. Rủi ro đầu tiên đến từ chi phí sản xuất. Nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao, chi phí vận hành các nhà máy sản xuất chip sẽ tăng vọt, làm xói mòn lợi nhuận và nhu cầu công nghệ. Đáng ngại hơn là vấn đề thuế quan. Khả năng đánh thuế theo ngành đối với bán dẫn đang được ví như “thanh gươm Damocles” treo lơ lửng trên đầu khu vực. Các nền kinh tế có tỷ trọng xuất khẩu điện tử sang Mỹ lớn như Việt Nam, Malaysia và Thái Lan rất dễ trở thành “nạn nhân của chính sự thành công” nếu các chính sách bảo hộ thương mại được triển khai.

ASEAN đang đứng trước cơ hội vàng để định hình lại vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu nhờ làn sóng A.I. Tuy nhiên, không có chỗ cho sự chủ quan trong bối cảnh địa chính trị phức tạp hiện nay. Khả năng thích ứng của chuỗi cung ứng và sự chuyển dịch kịp thời lên các phân khúc giá trị cao hơn sẽ quyết định ai là người thực sự chi phối thương mại khu vực trong thập kỷ tới.