Cọng rơm kích hoạt điểm nóng carbon

Những cánh đồng rực lửa sau mùa gặt không chỉ là một hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam. Đó còn là biểu tượng của một nguồn tài nguyên khổng lồ đang bị lãng phí. Trong khi thế giới đang chạy đua để tìm kiếm nguồn năng lượng sạch, Việt Nam đang đứng trên một “mỏ vàng” sinh khối nhưng lại lúng túng trong việc khai thác ngay tại sân nhà.

Thị trường tỷ USD bị bỏ ngỏ

Mỗi năm, Việt Nam tạo ra khoảng 156-160 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp. Từ rơm rạ, trấu, bã mía đến lõi ngô và vỏ cà phê - tất cả đều là những cái tên tiềm năng trong danh mục năng lượng sinh khối. Nhưng thay vì được đưa vào lò đốt công nghiệp để tạo ra điện hay nhiệt, phần lớn nguồn lực này vẫn đang nằm ngoài chuỗi giá trị. Nghịch lý nằm ở con số: mỗi tấn rơm chứa nhiệt năng tương đương 3,5 triệu Kcal. Khi hàng chục triệu tấn rơm bị đốt bỏ ngoài đồng mỗi năm, một lượng năng lượng khổng lồ đã bị lãng phí, chỉ để lại những lớp tro khoáng ít ỏi trong bối cảnh nhu cầu năng lượng quốc gia đang tăng nhanh. Ngoài ra, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết 70% phụ phẩm trồng trọt như rơm rạ bị đốt hoặc xả thải ra môi trường đang gây ô nhiễm không khí nông thôn nghiêm trọng.

Trong khi thị trường nội địa vẫn còn loay hoay, Việt Nam đã kịp ghi danh trên bản đồ thế giới trong vai trò nhà xuất khẩu năng lượng sinh khối. Mỗi năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 5-6 triệu tấn viên nén sinh khối, mang về gần 800 triệu USD. Thị trường chính là Nhật và Hàn Quốc - những quốc gia đang quyết liệt chuyển đổi sang năng lượng tái tạo.

Tuy nhiên, sự thành công này cũng phơi bày một thực tế là Việt Nam đang xuất khẩu tài nguyên thô thay vì tận dụng nó làm đòn bẩy an ninh năng lượng nội địa. Dù có tiềm năng khổng lồ nhưng năng lượng sinh khối hiện chỉ đóng góp chưa đầy 1% vào tổng công suất lắp đặt của hệ thống điện quốc gia (khoảng 91.200 MW tính đến đầu năm 2026).

Công thức gia tăng giá trị 

Các doanh nghiệp như Ulstraw, đơn vị sản xuất mồi lửa từ rơm rạ, đã phải vượt qua những rào cản khắt khe về kỹ thuật, tiêu chuẩn châu Âu và cả sự khác biệt văn hóa tiêu dùng để bám trụ tại thị trường quốc tế. Họ chọn xuất khẩu không chỉ vì lợi nhuận, mà vì tại Việt Nam, một “hệ sinh thái” cho sinh khối vẫn chưa thực sự tồn tại.
“Chúng ta thiếu một giải pháp toàn diện nhằm đảm bảo nguồn cung nhiên liệu, một hệ thống phân phối hiệu quả và thiết bị đốt đủ tốt”, ông Nguyễn Xuân Tài, nhà sáng lập Ulstraw, chia sẻ.

Tại sao Nhật làm được mà chúng ta lại chưa? Câu trả lời không nằm ở công nghệ, mà ở cách tổ chức. Nhìn vào mô hình của TTC AgriS, chúng ta thấy một tia hy vọng. Bã mía sau khi ép đường được tận dụng ngay tại chỗ để chạy máy phát điện. Nguồn điện này không chỉ phục vụ nhà máy mà còn hòa vào lưới điện quốc gia. Chìa khóa thành công ở đây là tính tập trung: nguyên liệu có sẵn tại nhà máy, loại bỏ gánh nặng chi phí logistics - rào cản lớn nhất đối với rơm rạ, vốn dĩ phân tán khắp các cánh đồng. Ở góc độ doanh nghiệp, bà Aude Petelot, chuyên gia về năng lượng bền vững thuộc tổ chức phi chính phủ về chống biến đổi khí hậu Geres, đề xuất các nhà máy dệt may tại Việt Nam cần chú trọng nghiên cứu và ứng dụng năng lượng sinh khối để có quá trình tạo nhiệt công nghiệp bền vững hơn trong hoạt động sản xuất.

Thế giới đang chứng kiến một cuộc chuyển dịch mang tính cấu trúc. Giá nhiên liệu hóa thạch bấp bênh và áp lực chuyển đổi xanh khiến thị trường viên nén sinh khối toàn cầu chạm mốc 40,6 tỷ USD vào năm 2025. Việt Nam có lợi thế của một quốc gia nông nghiệp, nhưng để biến phụ phẩm thành tài nguyên chiến lược, chúng ta cần nhiều hơn là những mô hình nhỏ lẻ.

Điểm sáng trong năm 2026 là lộ trình chuyển đổi các nhà máy nhiệt điện than cũ. Theo Quy hoạch điện VIII (PDP8) điều chỉnh, các nhà máy than sau 20 năm vận hành sẽ phải chuyển sang đốt kèm sinh khối hoặc amoniac. Việt Nam cũng bắt đầu tham gia vào cuộc đua sản xuất SAF (nhiên liệu hàng không bền vững) từ sinh khối, với các dự án thử nghiệm tại Dung Quất và các khu kinh tế phía Nam nhằm đón đầu quy định khắt khe của ngành hàng không quốc tế. 

Nhiều thập kỷ qua, ngành sinh khối Việt Nam vận hành theo một công thức đơn giản: thu gom mùn cưa, nén thành viên và xuất khẩu. Nhưng khi biên lợi nhuận của viên nén gỗ thô bị co hẹp do chi phí vận tải và các rào cản thuế carbon, một cuộc đua mới đã được khởi động: các doanh nghiệp hàng đầu đang đầu tư vào công nghệ than hóa có giá trị thị trường cao gấp 1,5-2 lần so với viên nén trắng thông thường nhờ khả năng lưu trữ ngoài trời và hiệu suất nhiệt cao hơn. Và thay vì coi sinh khối là nhiên liệu đốt, các tổ hợp nhà máy tinh luyện sinh học đang biến chúng thành nguyên liệu đầu vào cho nhiều ngành công nghiệp...

Nếu không sớm thay đổi tư duy, xem phụ phẩm là tài nguyên thay vì chất thải, chúng ta sẽ tiếp tục đứng ngoài lề cuộc cách mạng năng lượng sạch. Những cánh đồng sau mùa gặt vẫn sẽ đỏ lửa và hàng triệu USD nhiệt năng vẫn sẽ tiếp tục bay hơi theo những làn khói trắng.