Bước qua Greenlash

Mỗi buổi sáng, khi ánh mặt trời len qua những con hẻm cổ kính của Hà Nội, nó không còn gặp một bầu không khí trong trẻo. Thay vào đó là một làn sương mù mờ ảo, nặng trĩu. Đây là bụi mịn và các hạt ô nhiễm lơ lửng, trở thành nỗi lo của người dân phố cổ trong những năm gần đây.

Mệnh lệnh kép

Tiến sĩ Filippo Giorgi, chuyên gia hàng đầu về mô hình khí hậu, chia sẻ trong lần đến Việt Nam: “Tình trạng ô nhiễm không khí ở đây khá nghiêm trọng. Chỉ cần hít thở thôi cũng có thể cảm nhận được”. Ông chỉ ra rằng, nguyên nhân cốt lõi nằm ở lượng xe máy chạy xăng quá lớn, một phần không thể thiếu trong bức tranh văn hóa đô thị Việt Nam, đang gây ra hệ lụy nặng nề. Cùng với hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, vấn đề môi trường đang dần trở thành mối đe dọa trực tiếp đến chất lượng sống và tinh thần của người dân.

Trong bối cảnh đó, phát triển xanh không còn là một lựa chọn xa xỉ để “làm đẹp” hồ sơ xuất khẩu, mà đã trở thành mệnh lệnh kép: một mặt là bảo vệ sức khỏe cộng đồng và mặt khác là mở cánh cửa cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Đáng chú ý, tham vọng này của doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước con sóng chính trị “phản kháng xanh” (greenlash) dấy lên ở châu Âu, làm trì hoãn tạm thời các quy định khắt khe như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay Chỉ thị trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp (CSDDD). Khoảng thời gian trì hoãn này là một “phao cứu sinh” ngắn hạn của nhiều doanh nghiệp đang xuất khẩu sang châu Âu khi giảm bớt áp lực đầu tư đột ngột vào hệ thống báo cáo bền vững.

Tuy nhiên, giới lãnh đạo doanh nghiệp đã cho thấy một tầm nhìn chiến lược và xem đây là cơ hội để chuẩn bị một cách căn cơ hơn. Sự chuyển dịch này không chỉ là lời nói suông. Theo báo cáo Green Impact Gap 2025 do Schneider phát hành, Việt Nam là quốc gia dẫn đầu khu vực trong việc thu hẹp khoảng cách giữa mục tiêu và hành động phát triển bền vững. Có tới 45% giám đốc điều hành hiện nay xem phát triển bền vững là một phương tiện để tiết kiệm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng đáng kể so với chỉ 20% vài năm trước. Bền vững đã dịch chuyển từ một loại chi phí tuân thủ thành một đòn bẩy kinh tế.

Xanh thực chất

Tại Việt Nam, những xu hướng này đã trở thành động lực tăng trưởng thực tế. Các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong những ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, gỗ và nông sản, đang xây dựng chiến lược tăng trưởng xanh thông qua tối ưu hóa năng lượng và tài nguyên. “Doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư ESG vì thấy rõ lợi ích thiết thực. Báo cáo ESG không chỉ là một bản báo cáo, mà phản ánh những gì doanh nghiệp đã làm, chia sẻ với cộng đồng và đối tác”, ông Phạm Hồng Điệp, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Cổ phần Shinec, cho biết.

Minh bạch hóa chuỗi cung ứng cũng là động lức lớn vì trong kỷ nguyên greenwashing bùng nổ, nhà bán lẻ toàn cầu yêu cầu doanh nghiệp Việt phải chứng minh được nguồn gốc của từng sợi chỉ, từng tấm da. “Doanh nghiệp đã đón đầu xu hướng xanh hóa với máy móc thân thiện như sợi hữu cơ, tái chế và sinh học từ tre, sen, dứa, cà phê, lông cừu... Công ty còn áp dụng công nghệ nhuộm gió, tiết kiệm 60-70% nước và giảm tác động môi trường… Hiện nguyên liệu thân thiện hướng tới mục tiêu đạt 70%”, ông Trần Văn Quy, Giám đốc Công ty Dệt May Trung Quy, cho biết.

Trên hết, các mô hình kinh doanh, sản xuất đang hướng tới kinh tế tuần hoàn và đổi mới sản phẩm. “Doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước thời điểm bước ngoặt, nơi quyết định của lãnh đạo không chỉ định hình tương lai doanh nghiệp, mà còn ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và sự thịnh vượng bền vững của cả nền kinh tế”, bà Đinh Thị Quỳnh Vân, Chủ tịch PwC Việt Nam, nhận xét.  

Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 được Chính phủ Việt Nam ban hành với các mục tiêu cụ thể. Tham vọng xanh của Việt Nam được củng cố bởi các chính sách vĩ mô, như việc Chính phủ phê duyệt lộ trình phát triển thị trường carbon với giai đoạn thí điểm bắt đầu từ năm 2025. Chỉ tiêu về tăng trưởng carbon thấp đã được bổ sung vào hệ thống chỉ tiêu phát triển quốc gia. 

Dẫu vậy, bài học về ô nhiễm không khí ở Hà Nội vẫn là một lời nhắc nhở rằng phát triển xanh phải bắt đầu từ chính ngôi nhà của mình. Khi các đô thị Việt Nam chuyển đổi từ xe máy xăng sang xe điện, khi các tòa nhà xanh với cây cối trên mái và mặt nước được ưu tiên trong quy hoạch, chất lượng cuộc sống mới được cải thiện thực sự. Khi môi trường đã trong lành, tư duy phát triển sẽ thay đổi, môi trường sẽ trở thành trụ cột phát triển cùng với kinh tế và xã hội.

Tiến sĩ Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, cho rằng, quan trọng là đổi mới tư duy về mô hình tăng trưởng, đáng chú ý là phát triển bền vững bao trùm, chuyển từ “nâu” sang “xanh”, ai cũng được hưởng lợi. “Xu hướng hiện nay không chỉ là tăng trưởng mà còn là phát triển bền vững, phát triển xanh, bao trùm và sáng tạo”, ông Thành nói.

Khi đó, phát triển xanh không chỉ là một chiến lược kinh tế để đối phó với các rào cản kỹ thuật xuất khẩu. Nó là một quá trình tự cải tạo, tái định nghĩa mối quan hệ giữa con người, đô thị và tự nhiên. Đó là sự chuyển đổi văn hóa kinh doanh, nơi lợi nhuận phải đi đôi với trách nhiệm xã hội. Đối với Việt Nam, đây không chỉ là con đường để tồn tại mà còn là cơ hội vàng để định vị mình như một quốc gia dẫn đầu về sự bền vững trong khu vực, một nền kinh tế không chỉ tăng trưởng nhanh mà còn phát triển sâu sắc và tinh tế hơn.