Nút thắt của vật liệu xanh Việt Nam

Sở hữu nguồn phế phẩm nông nghiệp dồi dào cùng những sáng kiến đột phá trong phòng thí nghiệm, Việt Nam đang đứng trước cơ hội trở thành “thủ phủ” vật liệu bền vững của khu vực. Thế nhưng, con đường từ những sợi tơ dứa, tơ chuối đến dây chuyền sản xuất đại trà vẫn đang bị chặn lại bởi những nút thắt cơ khí tưởng chừng như đơn giản nhất.

Áp lực từ những thước đo khắc nghiệt

Trong bối cảnh Việt Nam giữ vững vị thế là nước xuất khẩu dệt may lớn thứ hai thế giới, áp lực chuyển đổi xanh dường như đã không còn là câu chuyện của tương lai. Tại các thị trường khó tính như châu Âu, Mỹ hay Úc, các tiêu chuẩn về nguyên liệu thô bền vững và quy trình giảm phát thải carbon đã trở thành tấm vé thông hành bắt buộc. Để không bị hụt hơi trong cuộc đua toàn cầu, các doanh nghiệp trong nước buộc phải nhìn nhận nghiêm túc về việc xây dựng một chuỗi cung ứng xanh thực thụ.

Nghịch lý nằm ở chỗ, Việt Nam vốn sở hữu một “kho tàng” tài nguyên thiên nhiên dồi dào nhưng lại đang bị lãng phí một cách đáng tiếc. Theo bà Trần Thị Mỹ Hải, Chủ tịch HĐQT VietFiber, những con số thống kê cho thấy sự lãng phí khủng khiếp khi mỗi năm nước ta có khoảng 63.000 tấn xơ dứa thô bị vứt bỏ hoặc đốt bỏ trên đồng cỏ. Trong khi các quốc gia khác đã biến nguồn lực này thành các loại vải cao cấp, Việt Nam vẫn đang thiếu hụt trầm trọng hạ tầng kỹ thuật để chuyển đổi giá trị.

Dẫu còn nhiều khó khăn, nhưng tín hiệu tích cực đã bắt đầu nảy mầm từ nỗ lực của các nhà khoa học và doanh nghiệp tiên phong. PGS Rajkishore Nayak, Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam cho biết, một trong những đổi mới đáng chú ý là công trình về Cellulose vi khuẩn được tạo ra từ trà Kombucha, một loại vật liệu sinh học có khả năng phân hủy hoàn toàn.

Song song đó, VietFiber cũng đã ghi dấu ấn với quy trình sản xuất xơ dứa và xơ chuối hoàn toàn không sử dụng hóa chất độc hại, hay nghiên cứu tách xơ tre cơ học trực tiếp để giữ nguyên đặc tính kháng khuẩn tự nhiên. Những sáng chế này không chỉ đơn thuần tạo ra vật liệu mới mà còn mang lại tác động môi trường sâu sắc khi giúp tiết kiệm hàng trăm nghìn mét khối nước và giảm hàng triệu tấn than, hóa chất mỗi năm. Tuy nhiên, khi rời khỏi sự bao bọc của phòng thí nghiệm, những "mầm xanh" này lập tức va phải rào cản khốc liệt của thực tế sản xuất công nghiệp.

Nút thắt từ khâu… cắt lá

Một thực trạng trớ trêu đang diễn ra, đó là các nhà sáng tạo có thể làm chủ công nghệ vật liệu cốt lõi nhưng lại “bó tay” ở những khâu cơ khí hóa cơ bản. Bà Mỹ Hải chia sẻ để có được 1kg xơ dứa đạt chuẩn kéo sợi, quy trình cần tới 90kg lá dứa tươi. Thế nhưng, ngành cơ khí trong nước hiện vẫn chưa chế tạo được máy cắt lá dứa phù hợp với địa hình canh tác thực tế.

Năng suất thu hoạch thủ công hiện chỉ đạt hơn 1 tấn lá mỗi ngày cho 10 nhân công, trong khi nhu cầu của máy móc công nghiệp cần tới 10 tấn mỗi ngày để vận hành ổn định. Chính sự lệch pha này khiến các dây chuyền sản xuất hiện đại thường xuyên phải rơi vào tình trạng “đói” nguyên liệu, buộc phải dừng hoạt động. Bên cạnh đó, PGS Rajkishore cũng nhấn mạnh khoảng trống lớn giữa nghiên cứu học thuật và thực tiễn công nghiệp. Việc thiếu cơ sở vật chất hỗ trợ thương mại hóa khiến các nguồn lực đổi mới sáng tạo thường bị bó hẹp trong phạm vi nhỏ lẻ, không kịp đáp ứng tốc độ và tính nhất quán mà thị trường yêu cầu.

Để biến tiềm năng thành giá trị kinh tế thực thụ, việc tháo gỡ những nút thắt này cần một chiến lược đồng bộ. Các chuyên gia cho rằng, Chính phủ cần sớm thiết lập các quy trình tiêu chuẩn để chuyển đổi nguyên liệu thô thành sản phẩm hoàn chỉnh, đồng thời triển khai các gói tài chính xanh cho doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng bền vững.

Đặc biệt, sự kết nối giữa các thương hiệu quốc tế và nhà sản xuất nội địa thông qua việc hướng dẫn tiêu chuẩn sẽ giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh hơn với nhu cầu toàn cầu. Đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống cơ khí hóa nông nghiệp và thắt chặt mối liên kết giữa viện nghiên cứu với doanh nghiệp sẽ là chìa khóa để Việt Nam không chỉ dừng lại ở mức tiềm năng, mà thực sự trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị xanh của thế giới.

Có thể bạn quan tâm:

CBAM gõ cửa, doanh nghiệp còn chần chừ