"Rồng A.I" đói điện rẻ & sạch

Khi các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) tiến hóa từ tiêu tốn megawatt sang gigawatt, năng lượng không còn là chi phí vận hành mà đã trở thành một khí tài chiến lược.

Lấy năng lượng bù công nghệ
Lấy ví dụ về Trung Quốc. Chiến lược năm 2026 của nước này rất rõ ràng: nếu không thể có những con chip tiết kiệm điện nhất thế giới (như dòng Blackwell của Nvidia do lệnh cấm vận), hãy dùng số lượng lớn chip nội địa và cung cấp cho chúng nguồn điện rẻ đến mức hiệu suất không còn là vấn đề sinh tử.

Trung Quốc nắm lợi thế chi phí khi giá điện cho các trung tâm dữ liệu (DC) quy mô lớn hiện dao động quanh mức 0,03 USD/kWh nhờ sự kết hợp giữa điện than giá rẻ và sự bùng nổ của năng lượng tái tạo. So với mức trung bình 0,10-0,15 USD/kWh tại những DC ở Virginia hay California, các công ty A.I Trung Quốc đang vận hành với chi phí năng lượng chỉ bằng 1/3. Các doanh nghiệp như Baichuan hay DeepSeek đang chứng minh rằng, với một lưới điện ổn định và rẻ, họ có thể huấn luyện các mô hình tham số lớn bằng các cụm chip Huawei Ascend. Dù tốn điện hơn chip Mỹ, nhưng chi phí tổng phân bổ trên mỗi đơn vị tính toán vẫn cực kỳ cạnh tranh.

Có thể nói năng lượng đang trở thành “tỷ giá hối đoái” mới của nền kinh tế số.

Trong khi Thung lũng Silicon đang đối mặt với tình trạng lưới điện quá tải và thời gian chờ cấp phép kết nối lên đến hằng năm thì Trung Quốc đang xây dựng những “đặc khu A.I” gắn liền với các nhà máy điện hạt nhân và năng lượng tái tạo. Đây là sự tích hợp theo chiều dọc mà không một quốc gia nào khác có thể sao chép ngay lập tức.

Có thể nói năng lượng đang trở thành “tỷ giá hối đoái” mới của nền kinh tế số. Nếu thế kỷ XX được định nghĩa bởi khả năng tiếp cận dầu mỏ thì kỷ nguyên A.I sẽ thuộc về ai có thể sản xuất ra điện rẻ nhất. Có thể không cần những con chip tốt nhất thế giới để giành chiến thắng, mà chỉ cần một hệ sinh thái đủ rẻ để duy trì tốc độ thử nghiệm và sai số nhanh hơn đối thủ. Trong cuộc đua marathon này, sức bền từ dòng điện giá rẻ có thể quan trọng hơn cú bứt tốc của những con chip ngàn USD.

Tuy nhiên, năng lượng rẻ chỉ là điều kiện cần, chưa phải là điều kiện đủ để chiếm ngôi vương A.I. Thách thức thứ nhất là điện càng rẻ, người ta càng có xu hướng dùng nhiều chip hiệu suất thấp, nhưng dùng nhiều chip đồng nghĩa với việc tỏa nhiệt khổng lồ. Chi phí xây dựng hệ thống làm lạnh bằng chất lỏng (liquid cooling) có thể xóa tan lợi thế về giá điện nếu trình độ kỹ thuật không theo kịp. Ông James Walker, Giám đốc Điều hành Nano Nuclear Energy Inc., nhấn mạnh, nếu nguồn cung điện không thể đáp ứng nhu cầu phát triển A.I, có thể sẽ đẩy giá điện cao hơn. Khi đó, một số nhà máy nhiệt điện có thể cần tái kích hoạt, tiếp tục làm dấy lên lo ngại về môi trường.

Thách thức thứ 2 là thuật toán. Xét về hiệu quả của thuật toán, Mỹ vẫn giữ lợi thế tuyệt đối. Một mô hình được tối ưu hóa tốt có thể cần ít năng lượng hơn gấp 10 lần để đạt cùng một kết quả.

Giải cơn khát điện rẻ và sạch
Để không trở thành bãi đáp cho các nhà máy gia công mà là một digital hub (trung tâm số) của khu vực, Việt Nam cần học hỏi từ các bài học và kinh nghiệm thực chiến. Kinh nghiệm trên thế giới cho thấy A.I không chỉ cần điện rẻ mà còn cần điện sạch. 

“Trong bối cảnh A.I, trung tâm dữ liệu và kinh tế số đang phát triển nhanh chóng, bài toán năng lượng của Việt Nam không chỉ là đảm bảo đủ nguồn cung điện. Quan trọng hơn, đó là xây dựng một hệ thống năng lượng bền vững, ổn định và ngày càng xanh hơn - nền tảng để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của nền kinh tế số toàn cầu”, Tiến sĩ Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam (VCEA), nói.

Các tập đoàn như Google, Microsoft hay Meta khi đặt DC tại Việt Nam đều yêu cầu chứng chỉ năng lượng tái tạo để đáp ứng cam kết net zero. Kinh nghiệm cho Việt Nam là cần đẩy nhanh Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Điều này cho phép các doanh nghiệp công nghệ mua điện trực tiếp từ các trang trại điện mặt trời, điện gió thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào lưới điện truyền thống, vốn đang chịu áp lực lớn.

Việt Nam không nhất thiết phải đặt mọi DC tại TP.HCM hay Hà Nội, nơi quỹ đất hạn hẹp và lưới điện quá tải, mà có thể cân nhắc các cụm công nghệ tại Nam Trung Bộ (Ninh Thuận, Bình Thuận) hoặc Tây Nguyên, nơi có tiềm năng điện gió và điện mặt trời khổng lồ. Việc này vừa giúp giảm tải lưới điện quốc gia, vừa tận dụng được giá điện sản xuất tại chỗ thấp hơn.

Trung Quốc có thể dùng điện rẻ để bù đắp cho chip yếu, nhưng Việt Nam chưa có cả chip nội địa mạnh lẫn nguồn điện dồi dào như họ. Việt Nam nên tập trung vào A.I ứng dụng và tối ưu hóa thuật toán thay vì chạy đua huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn khổng lồ tiêu tốn năng lượng. Ví dụ như tập trung vào A.I cho logistics, nông nghiệp thông minh hoặc tài chính - những mảng Việt Nam có lợi thế về dữ liệu thực tế và không yêu cầu các siêu máy tính ngốn điện.

Khi A.I trở thành xương sống của nền kinh tế, một sự cố điện không chỉ làm tối đèn thành phố mà còn làm “đứng hình” toàn bộ hệ thống tài chính, quản trị. Trung Quốc coi DC là hạ tầng trọng yếu quốc gia. Do đó, Việt Nam cần có quy chuẩn riêng về dự phòng năng lượng (ESS) cho các trung tâm dữ liệu A.I để đảm bảo tính ổn định 24/7, không bị ảnh hưởng bởi tính chập chờn của năng lượng tái tạo.

Nhu cầu về dữ liệu và công suất tính toán A.I đang bùng nổ, thúc đẩy bởi các dự án DC lớn tại TP.HCM và xu hướng tích hợp A.I vào kinh tế số. Mặc dù năng lượng tái tạo phát triển mạnh, nhưng tốc độ đưa các dự án mới vào vận hành và nâng cấp lưới điện vẫn đang chậm hơn so với tốc độ tăng trưởng của ngành công nghệ. Sự chênh lệch này tạo ra một khoảng trống năng lượng mà Việt Nam cần cân nhắc trong chiến lược phát triển A.I.

Tại Việt Nam, các doanh nghiệp sở hữu lợi thế kép về bất động sản công nghiệp và hạ tầng năng lượng tái tạo (như các tập đoàn đang phát triển DC tại Khu công nghệ cao TP.HCM) sẽ là những người dẫn dắt cuộc chơi. Đây là nhóm có khả năng ký kết trực tiếp với các tập đoàn công nghệ nhờ danh mục dự án điện gió và điện mặt trời quy mô lớn. 

Chẳng hạn, Trung Nam Group đang nắm giữ thị phần năng lượng tái tạo lớn nhất Việt Nam. Lợi thế nằm ở việc họ sở hữu cả hạ tầng truyền tải (trạm biến áp và đường dây 500 kV) - yếu tố then chốt để đảm bảo điện cho các DC vốn yêu cầu độ ổn định cực cao. Tập đoàn Hà Đô với chiến lược chuyển dịch mạnh sang năng lượng (thủy điện, điện mặt trời, điện gió), sở hữu bảng cân đối kế toán lành mạnh hơn nhiều doanh nghiệp cùng ngành, giúp họ dễ dàng tiếp cận vốn rẻ để phát triển các dự án “AI-ready power”. Becamex IDC, với hệ sinh thái tại Bình Dương - nơi đang chuyển mình thành thủ phủ công nghệ, có lợi thế từ việc bắt tay với các đối tác quốc tế để phát triển hạ tầng năng lượng thông minh và DC quy mô lớn.

Các doanh nghiệp cung cấp giải pháp lưu trữ năng lượng (BESS) sẽ là “xương sống” mới. VinES (thuộc hệ sinh thái Vingroup) dù tập trung cho xe điện, nhưng năng lực sản xuất cell pin và giải pháp lưu trữ năng lượng tái tạo của đơn vị này là mảnh ghép không thể thiếu để các hub A.I tại Việt Nam đạt tiêu chuẩn Tier III, Tier IV về độ ổn định. PC1 Group không chỉ là tổng thầu EPC điện gió, mà còn đang mở rộng sang mảng vận hành và ứng dụng công nghệ lưu trữ...

Dù tiềm năng rất lớn, các nhà đầu tư cần quan sát kỹ 2 biến số: chính sách giá điện (FIT 3) và tốc độ nâng cấp lưới điện. Khung giá mới cho năng lượng tái tạo sẽ quyết định biên lợi nhuận của các nhà cung cấp. Còn nếu lưới điện quốc gia không thể hấp thụ hết điện sạch, các hub A.I sẽ buộc phải quay lại dùng điện than để đảm bảo tính liên tục, làm mất đi chứng chỉ “Green A.I”.