Thung lũng diệp lục

Trong bối cảnh dòng vốn toàn cầu đang có dấu hiệu chững lại, Việt Nam bất ngờ nổi lên như một điểm sáng hiếm hoi trên bản đồ công nghệ khí hậu (climate tech) thế giới. Theo báo cáo mới nhất về “Hệ sinh thái đầu tư khởi nghiệp công nghệ khí hậu Việt Nam 2025” (do New Energy Nexus Việt Nam, Đại học RMIT và Dự án AGILE phối hợp thực hiện), thị phần đầu tư mạo hiểm vào lĩnh vực này tại Việt Nam đã chạm mốc 22,3%, gần gấp đôi mức trung bình 12% của toàn cầu.

Thoạt nhìn, con số này vẽ nên bức tranh về một cường quốc công nghệ xanh đang trỗi dậy mạnh mẽ tại Đông Nam Á. Tuy nhiên, khi nhìn sâu vào dữ liệu, các chuyên gia nhận định đây là một bức tranh phức tạp hơn nhiều: một sự bùng nổ được thúc đẩy bởi những ngoại lệ khổng lồ, những chính sách năng lượng táo bạo và một thế hệ khởi nghiệp trẻ đang vật lộn để vượt qua “mùa đông” của khởi nghiệp.

Cú hích 70 triệu USD và sự thật đằng sau các con số

Năm 2024, tổng vốn đổ vào các startup khí hậu Việt Nam đạt gần 100 triệu USD. Nhưng sự hưng phấn của thị trường phần lớn bắt nguồn từ một thương vụ đơn lẻ. Techcoop, một startup công nghệ nông nghiệp, đã thực hiện thành công vòng gọi vốn series A trị giá 70 triệu USD, chiếm tới 71% tổng vốn đầu tư công nghệ khí hậu của cả nước trong năm qua. Thương vụ “cá voi” này, bao gồm cả vốn cổ phần và vốn vay, đã làm lệch cán cân thống kê, khiến mức tăng trưởng chung của thị trường trông có vẻ rực rỡ hơn thực tế.

Bà Thảo Trần, Giám đốc Quốc gia của New Energy Nexus Việt Nam, nhận định: “Khi một thương vụ lớn chiếm hơn 70% tổng vốn đầu tư mạo hiểm, điều đó cho thấy đổi mới sáng tạo vẫn đang hiện hữu, nhưng hệ sinh thái hỗ trợ vẫn chưa vững chắc”. Điều này đặt ra câu hỏi lớn cho các nhà đầu tư: “Liệu Việt Nam đã thực sự sẵn sàng cho một làn sóng tăng trưởng bền vững hay đây chỉ là những đợt sóng lẻ tẻ?”. 

Nếu Techcoop là câu chuyện về thành công riêng lẻ thì mảng chuyển đổi năng lượng lại là minh chứng cho sức mạnh của chính sách vĩ mô. Việc Chính phủ Việt Nam thông qua Luật Điện lực 2024 và đặc biệt là Nghị định 135/2024 về điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ đã tạo ra một cú hích thực sự. Nghị định này cho phép miễn trừ giấy phép cho các hệ thống dưới 100 kW và mở cơ chế mua bán điện dư thừa, giúp “cởi trói” cho các nhà đầu tư.

Một cơ hội khác đến từ Hội nghị COP30, khi Việt Nam có cơ hội tiếp cận các quỹ tài chính khí hậu với mục tiêu 1.300 tỷ USD/năm để thúc đẩy chuyển đổi năng lượng. Việt Nam đang thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh năm 2025, hướng tới phát triển năng lượng tái tạo. Các nguồn tài chính ưu đãi hoặc viện trợ không hoàn lại có thể giúp các doanh nghiệp công nghiệp nặng như thép, xi măng, dệt may đổi mới công nghệ, cải tiến thiết bị để tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải. Đây là cơ hội quan trọng để nâng cao hiệu quả sản xuất, tăng khả năng cạnh tranh và hướng tới sản xuất bền vững.

Kết quả là ngay lập tức giá trị các thương vụ trong lĩnh vực chuyển đổi năng lượng đã tăng vọt lên 15,5 triệu USD trong năm 2024, gấp 5 lần so với năm 2023. Đây là tín hiệu cho thấy dòng vốn đang lắng nghe rất kỹ các tín hiệu từ Chính phủ.

Những người tiên phong thầm lặng

Bất chấp những thách thức về vốn, một thế hệ startup Việt Nam mới đang âm thầm giải quyết những bài toán hóc búa nhất của biến đổi khí hậu bằng các giải pháp “Make in Vietnam”.Nổi bật trong số đó là Alterno, quán quân của cuộc thi Net Zero Challenge 2023. Startup này đã phát triển công nghệ pin cát, sử dụng cát cách nhiệt để lưu trữ năng lượng phục vụ sấy và sưởi trong nông nghiệp. Giải pháp này không chỉ rẻ (dưới 500 triệu đồng vốn đầu tư, hoàn vốn sau 5 năm) mà còn giúp các cơ sở chế biến cắt giảm chi phí điện năng khổng lồ.

Ở một mặt trận khác, Forte Biotech đang phát triển bộ kit xét nghiệm bệnh trên tôm giá rẻ, giúp nông dân phát hiện dịch bệnh sớm mà không cần gửi mẫu về phòng thí nghiệm xa xôi. Hay Enfarm Agritech, với thiết bị đo dinh dưỡng đất giá chỉ 600.000 đồng, đang giúp người trồng cà phê tại Đắk Lắk tăng năng suất 30% trong khi giảm lượng phân bón sử dụng.

Tuy nhiên, con đường của họ không trải hoa hồng. Ông Nguyễn Đặng Quang Minh, đồng sáng lập Forte Biotech, chia sẻ một nghịch lý: “Sản phẩm của họ được đón nhận ở nước ngoài nhưng lại gặp khó ngay trên sân nhà vì thiếu các phòng thí nghiệm đạt chuẩn để kiểm nghiệm, dẫn đến việc chưa được công nhận chính thức”.

Lời giải từ dòng vốn và cuộc đua với thời gian
Theo báo cáo của DealStreetAsia, tổng giá trị đầu tư vào công nghệ khí hậu tại Đông Nam Á giảm từ hơn 1 tỷ USD năm 2022 xuống còn 465 triệu USD năm 2024 do thị trường chung hạ nhiệt. Trong bối cảnh chung như vậy, bức tranh tài chính cho các startup khí hậu Việt Nam vẫn còn nhiều mảng tối. Đáng chú ý, tỷ lệ startup có thể “sống sót” và gọi vốn thành công sau giai đoạn hạt giống (post-seed) đã giảm xuống chỉ còn 11,11%, thấp hơn nhiều so với mức 32,2% của ngành công nghệ nói chung. Các ngân hàng thương mại vẫn e ngại rủi ro, trong khi các quỹ ngoại lại vướng rào cản pháp lý.

Để lấp đầy khoảng trống này, các mô hình tài chính mới đang xuất hiện. Quỹ đầu tư mạo hiểm Touchstone Partners vừa ra mắt Green Transition Fund trị giá 10 triệu USD. Điểm đặc biệt của quỹ này là áp dụng mô hình “tài chính hỗn hợp” (blended finance) - kết hợp vốn tư nhân với nguồn tài trợ từ các tổ chức phi lợi nhuận như Temasek Foundation hay P4G để giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư giai đoạn đầu. 

“Dù chịu tác động nặng nề từ biến đổi khí hậu, Việt Nam và Đông Nam Á cũng đồng thời là nơi hội tụ nhiều đổi mới tiên tiến về nông nghiệp và giải pháp xanh. Chúng ta đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng trong hành trình phát triển bền vững”, bà Ngô Thùy Ngọc Tú, Giám đốc Touchstone Partners, chia sẻ. Quỹ mới sẽ cung cấp “vốn mồi” (seed capital) từ 200.000 USD đến 1 triệu USD dưới dạng đầu tư cổ phần hoặc khoản vay chuyển đổi. Từ năm 2023-2025, các công ty trong danh mục đầu tư của Touchstone đã thu hút thêm hơn 3 triệu USD vốn tài trợ từ các tổ chức quốc tế như Temasek Foundation, P4G và Viện Tăng trưởng Xanh Toàn cầu (GGGI).

Báo cáo toàn cầu “Sustainability and Climate in Focus” dự báo rằng đến năm 2026, rủi ro khí hậu vật chất sẽ trở thành yếu tố không thể bỏ qua đối với dòng vốn tư nhân. Khi nhiệt độ trái đất tăng lên, tài sản tại các khu vực rủi ro cao (như vùng đồng bằng của Việt Nam) có thể đối mặt với tổn thất thảm khốc.

Bên lề một tọa đàm về môi trường tổ chức tại Việt Nam những ngày cuối năm 2025, Tiến sĩ Filippo Giorgi, Trung tâm Vật lý Lý thuyết Quốc tế Abdus Salam (Ý), cảnh báo nhiều giải pháp bền vững như giảm phát thải, cải thiện chất lượng không khí hay bảo vệ đại dương đang tiến triển quá chậm. “Con đường duy nhất là phát triển bền vững và tăng tốc hành động. Thế hệ tương lai không thể chờ đợi lâu hơn”, ông nói.

Việt Nam đang đứng trước ngã ba đường. Một mặt, thị trường này đang có đà tăng trưởng mạnh mẽ nhờ các nhân tố đột phá và chính sách năng lượng mới. Mặt khác, hệ sinh thái vẫn còn mong manh với sự phụ thuộc vào các thương vụ lớn và thiếu hụt cơ chế sandbox để các công nghệ mới như của Forte Biotech hay Alterno có thể cất cánh. Như lời ông Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC), khẳng định: “Hợp tác công - tư, cùng nhau phát triển tiêu chuẩn kỹ thuật và xây dựng hạ tầng dữ liệu sẽ là chìa khóa để rút ngắn khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn”.

Cuộc đua xanh của Việt Nam mới chỉ bắt đầu và những năm tới sẽ là phép thử quan trọng nhất: liệu dòng vốn kỷ lục này có thể chuyển hóa thành những tác động thực tế bền vững cho môi trường và nền kinh tế?