Nhạc sĩ và cái bóng A.I

Những tháng cuối năm 2025, Diễm Xưa, ca khúc quen thuộc của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, bất ngờ trở lại trên mạng xã hội với diện mạo hoàn toàn mới. Chỉ hơn 1 tháng sau khi xuất hiện trên YouTube, bản phối rock Diễm Xưa do trí tuệ nhân tạo (A.I) thể hiện đã vượt mốc 1 triệu lượt xem.

Hiện tượng A.I hát nhạc cũ không phải là điều xa lạ. Các bản phối lại như Chờ Ngày Mưa Tan hay Khó Vẽ Nụ Cười được dựng bằng giọng hát nhân tạo lan truyền với tốc độ chóng mặt và nhanh chóng thu hút hàng triệu lượt trên TikTok. Về mặt kỹ thuật, công nghệ này phân tích và mô phỏng phong cách âm nhạc từ cách nhả chữ, cao độ đến màu giọng, rồi tái tổ hợp thành một phiên bản vừa đủ khác, nhưng không quá xa lạ. Chính trạng thái lưng chừng ấy khiến người nghe nhận ra mình đang nghe một giai điệu quen thuộc, nhưng vẫn đủ mới để nhấn nút nghe tiếp.

Tuy nhiên, thành công chủ yếu diễn ra ở bề nổi. Đằng sau lớp vỏ công nghệ là một mô hình khai thác hoài niệm mang tính công nghiệp: sản xuất nhanh, chi phí thấp, phát hành tức thì và dễ dàng lách qua các rào cản bản quyền. Bình cũ rượu mới trong phiên bản 4.0 vì thế không phản ánh năng lực sáng tạo vượt trội của A.I, mà cho thấy hiệu quả của việc tái đóng gói di sản âm nhạc trong kỷ nguyên số.

Vậy nếu không có những thanh âm quen thuộc để dựa vào, điều gì sẽ còn lại với thuật toán? Câu trả lời đang được thử nghiệm mỗi ngày. Hàng chục ngàn ca khúc do A.I sáng tác được tải lên internet, đủ để tạo cảm giác rằng máy móc đang ngày càng giống nhạc sĩ thật. Nhưng khi đi chậm lại một nhịp, bức tranh thị trường lại hiện ra phức tạp hơn. 

Theo Deezer, đến cuối năm 2025 khoảng 34% các bài hát mới được tải lên hoàn toàn do A.I tạo ra, tương đương gần 50.000 bài mỗi ngày. Thế nhưng, trong dòng chảy khổng lồ ấy, nhạc A.I chỉ chiếm khoảng 0,5% tổng lượng nghe. Rõ ràng, A.I dù đầy ắp sản phẩm vẫn chưa thực sự chiếm được trái tim đám đông.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho rằng mặt tích cực của A.I là giúp nhạc sĩ hoàn thiện một bài hát sớm nhất, giảm thiểu thời gian, chi phí và đảm bảo tính thức thời. Nhưng tốc độ cũng đi kèm với giới hạn. “Cái gì không đến từ trái tim sẽ khó chạm được trái tim”, anh nói, đồng thời chỉ ra A.I thường vấp phải hiện tượng “cưỡng âm” vì tiếng Việt là ngôn ngữ có dấu khiến A.I khó xử lý khi sắp xếp ca từ vào giai điệu.

Chính sự thiếu hụt về cảm quan ngôn ngữ và kỹ thuật thanh nhạc khiến các sản phẩm A.I khó lòng tồn tại lâu dài hay được những đôi tai có gu chấp nhận. Ngay cả khi A.I mở rộng sang nhiều thể loại, quy mô vẫn chưa đồng nghĩa với chiều sâu. Đến năm 2025, theo Musicful, hơn 2,7 triệu ca khúc do A.I tạo ra đã được ghi nhận, trong đó pop và rap chiếm gần một nửa. Phần lớn các bản nhạc này tồn tại như âm thanh nền hơn là những bài hát mang theo một câu chuyện rõ ràng.

Tại Việt Nam, những giới hạn ấy bộc lộ rõ hơn qua các thử nghiệm cụ thể. Phim điện ảnh Quỷ Nhập Tràng từng gây chú ý khi công bố toàn bộ phần nhạc nền được sáng tác và thể hiện bằng A.I. Sự tò mò xen lẫn hoài nghi, bởi nhiều khán giả cho rằng âm nhạc trong phim chỉ dừng ở mức đủ dùng, khó để đọng lại. Từ việc cảm xúc không đủ sâu ấy, câu chuyện dần mở rộng sang cấu trúc của ngành công nghiệp âm nhạc trong kỷ nguyên thuật toán. 

Vậy ranh giới nào giữa một tác phẩm và một sản phẩm khi âm thanh có thể được tạo ra hàng loạt? Thực tế, từ trước đến nay, nhạc sĩ luôn là chủ thể đứng sau câu chuyện, chịu trách nhiệm cho cảm xúc và giá trị mà âm nhạc mang lại. Trước sự xâm lấn của A.I trong thế giới nghệ thuật, vai trò ấy không biến mất, nhưng bắt đầu bị che mờ bởi một lớp nghệ sĩ vô hình, còn tác phẩm tồn tại mà không có một tên cụ thể để gắn vào.

Ở cấp độ thị trường, sự dịch chuyển này kéo theo mối quan ngại về quyền lợi sáng tạo. Theo ông Tào Minh Hùng, Giám đốc Điều hành IFPI Việt Nam, ngành âm nhạc luôn tiên phong trong ứng dụng công nghệ và A.I không ngoại lệ, khi đã hỗ trợ nghệ sĩ sáng tạo, hiểu thị hiếu khán giả và tạo ra trải nghiệm mới. Tuy nhiên, nhiều công ty công nghệ đang sử dụng sản phẩm âm nhạc có bản quyền để huấn luyện A.I mà không xin phép hay trả phí, tạo ra đầu ra cạnh tranh trực tiếp với sản phẩm gốc. “Nếu Việt Nam không có chính sách bảo vệ chủ thể quyền khỏi tình trạng “thiệt đơn, thiệt kép” này, động lực đầu tư vào sáng tạo âm nhạc sẽ suy giảm đáng kể”, ông nói.

Thị trường theo đó mà hình thành một cấu trúc 2 tầng rõ rệt. Một bên là âm nhạc công năng, với những giai điệu do A.I sản xuất theo lô và một bên là âm nhạc nghệ thuật mang theo giá trị nằm ở bản sắc cá nhân. Nhạc sĩ Trịnh Đình Quang nhìn nhận, phản đối A.I không khiến nó biến mất. Điều nhạc sĩ có thể làm là học cách sống chung, tận dụng công nghệ để làm mình tốt hơn, trước khi bị bỏ lại phía sau. “Hiện tại, tôi chưa nghĩ A.I có thể thay thế nhạc sĩ vì chưa cập nhật được tính năng tâm hồn. Còn tương lai thì không ai dám chắc”, anh nói nửa đùa nửa thật.

Trở lại với Diễm Xưa phiên bản A.I, điều khiến người nghe tò mò không hẳn là sự mới lạ của công nghệ, mà là ký ức về một ca khúc từng chạm vào cảm xúc của họ. Thuật toán có thể mô phỏng âm thanh, thậm chí làm mới nó theo nhiều cách khác nhau, nhưng câu chuyện phía sau bài hát vẫn đến từ một con người đã sống và đã viết nên nó. Cuộc “xâm lăng” của A.I có thể lấy đi công việc của những người viết nhạc trung bình, nhưng có lẽ lại vô tình tôn vinh những tâm hồn thực thụ. Sau cùng, âm nhạc là sợi dây kết nối giữa trái tim với trái tim. Và cho đến khi những cỗ máy biết khóc, biết đau, biết trăn trở trước một buổi hoàng hôn thì vị trí của người nhạc sĩ vẫn là một ốc đảo riêng biệt giữa đại dương thuật toán.