Sợi cói bản địa vào giỏ hàng toàn cầu

Giữa một thế giới đang lo âu với nhựa và sản xuất công nghiệp, những sợi lục bình, cọng cói từ các ngôi làng ven sông Mekong đang viết nên một câu chuyện mới cho nghệ thuật thủ công Việt Nam. Không chỉ là xuất khẩu sản phẩm, đó là câu chuyện về cuộc hồi sinh của những giá trị bản địa trong kỷ nguyên kinh tế số.

3 sứ mệnh

Cách đây gần một thập kỷ, Ecoka bắt đầu cuộc chơi toàn cầu với một kịch bản hoàn toàn khác. Họ từng là những người bán hàng lão luyện trên Amazon, thành thạo việc nhập hàng từ “công xưởng thế giới” Trung Quốc để đưa sang Mỹ. Doanh thu ổn định, tài chính vững vàng, nhưng một câu hỏi đau đáu đã làm thay đổi tất cả: Tại sao không phải là hàng Việt?

Từ câu hỏi này, Ecoka bắt đầu một hành trình mới, không còn xoay quanh việc tìm nguồn hàng từ nước ngoài, mà đi tìm giá trị bản địa. Họ dành nhiều năm khảo sát các chuỗi cung ứng ở Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia, Philippines, rồi quay về đi dọc các làng nghề truyền thống trong nước với 3 sứ mệnh chính. “Điều thôi thúc mình có lẽ là sứ mệnh mà Ban quản trị đã xác định cho Ecoka ngay từ đầu là giảm rác thải nhựa, mang lại sinh kế bền vững cho bà con làng nghề, nâng cao giá trị hàng thủ công Việt”, ông Hà Anh Trường, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Ecoka, chia sẻ.

Việt Nam, với lợi thế nguyên liệu phong phú và bề dày kỹ nghệ làng nghề, rõ ràng đang nắm giữ một “mỏ vàng” chưa được khai thác đúng tầm. Từ trăn trở đó, Ecoka thực hiện một cuộc lội ngược dòng: rời bỏ chuỗi cung ứng ngoại nhập để quay về với 3 sứ mệnh: giảm rác thải nhựa, tạo sinh kế bền vững và nâng tầm giá trị hàng thủ công Việt.

Theo dự báo của Business Research Insights, thị trường thủ công mỹ nghệ toàn cầu sẽ đạt 135,25 tỉ USD vào năm 2034. Tuy nhiên, dòng tiền này không chỉ đổ vào những món đồ trang trí vô tri. Người tiêu dùng hiện đại, đặc biệt là ở phân khúc nội thất và trang trí, đang khao khát những sản phẩm có “linh hồn” - sự kết hợp giữa vật liệu tự nhiên, thiết kế tối giản và những câu chuyện văn hóa sâu sắc.

Tại Nhật, các chương trình thúc đẩy du lịch nội địa đã tạo nên làn sóng tiêu thụ sản phẩm văn hóa bản địa mạnh mẽ. Việt Nam cũng không đứng ngoài dòng chảy đó. Chính phủ đặt mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu làng nghề 6 tỉ USD vào năm 2030. Để chạm tới con số này, Ecoka tin rằng văn hóa phải được trả lại đúng vị trí của nó, đó là “ngay tại đôi bàn tay của người thợ”. Họ tổ chức các chuyến “mini tour”, nơi người nghệ nhân không chỉ sản xuất mà còn là người kể chuyện, để niềm tự hào lấp lánh trong từng ánh mắt.

Di sản trong từng mắt đan

Ecoka tập trung vào các loại nguyên liệu bản địa, thân thiện với môi trường và phân hủy sinh học như lục bình, cói, cỏ năn tượng, bồn bồn… Hiện Công ty đã phát triển hơn 300 sản phẩm từ đồ gia dụng, trang trí nhà cửa đến túi xách. Tuy nhiên, Ecoka đặt trọng tâm vào khả năng thích ứng dài hạn trước biến đổi khí hậu, yếu tố ngày càng chi phối nguồn nguyên liệu tự nhiên. “Các nguyên liệu cần đảm bảo phù hợp với chiến lược phát triển sản phẩm là phân hủy sinh học, làm ra sản phẩm có tính thẩm mỹ cao, đáp ứng thị hiếu của người tiêu dùng và đặc biệt là thích ứng với biến đổi khí hậu đang diễn biến rất phức tạp”, ông Trường nói. 

Mặc dù vậy, hành trình của Ecoka không hề trải đầy hoa hồng. Tại đồng bằng sông Cửu Long, xâm nhập mặn và hạn hán đang đe dọa trực tiếp đến nguồn sống của lục bình. Dù hợp tác gần 10 km trồng lục bình, nhưng cũng có lúc thiếu nguyên liệu. Đặc biệt, từ tháng 4-6, do ảnh hưởng xâm nhập mặn, lục bình chết trắng sông. Điều này buộc phải thích ứng, nên Ecoka phải hướng dẫn thêm bà con làm đồ thủ công bằng năn tượng từ Cà Mau, Bạc Liêu chuyển lên. Ngoài ra, còn sử dụng bồn bồn, sợi bông gòn, cây cói để có nguyên liệu quanh năm. Để thích ứng, doanh nghiệp phải phối hợp cùng các tổ chức quốc tế như Bộ Ngoại giao và Thương mại Úc (DFAT) để nghiên cứu vật liệu thay thế và đào tạo nghề mới cho người dân.

Định vị lại giá trị Việt 

Doanh thu của Ecoka hiện đạt trên 1 triệu USD mỗi năm. Tính đến nay, doanh nghiệp đã xuất khẩu sang thị trường quốc tế khoảng 160 container; riêng năm 2025 dự kiến đạt 32 container, trong đó có 2 container sang thị trường Úc, bên cạnh các thị trường chủ lực như Mỹ, EU và Canada. 

Thị trường lớn nhất của Ecoka hiện nay là Mỹ và EU, các khu vực đặt tiêu chuẩn rất cao cho sản phẩm xanh. Những mặt hàng được ưa chuộng nhất bao gồm vật dụng trang trí nhà cửa và đồ dùng nhà bếp từ vật liệu tự nhiên. Ecoka vận hành theo mô hình D2C, với khoảng 70% doanh số xuất khẩu đến từ các nền tảng như Amazon, Walmart, Etsy và mở rộng sang Alibaba. Tuy nhiên, “vũ môn” để bước ra thế giới ngày càng hẹp lại với các tiêu chuẩn khắt khe. Từ Mỹ đến EU, những rào cản về thuế carbon (CBAM) và các chứng chỉ trách nhiệm xã hội như BSCI hay SMETA đã trở thành yêu cầu bắt buộc. 

Hiện nay, Ecoka đã xây dựng một hệ sinh thái kết nối hơn 1.000 nông hộ và 15 hợp tác xã trên cả nước. Điểm khác biệt nằm ở sự khắt khe: chỉ 30% học viên đào tạo nghề đạt chuẩn để tham gia sản xuất xuất khẩu. Điều này khẳng định rằng để đi xa, hàng thủ công Việt phải thoát ly khỏi lối sản xuất cũ kỹ, tiến tới sự chuẩn hóa nhưng vẫn giữ được tinh hoa kỹ nghệ truyền thống. “Quan điểm phát triển sản phẩm của Ecoka luôn là sự kế thừa và phát huy tối đa văn hóa làng nghề, kỹ năng nghề của các nghệ nhân, các thợ thủ công nhưng phải đảm bảo phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng của thị trường hướng đến”, ông Trường nói.

Hành trình từ những ngôi làng nhỏ ven sông đến các kệ hàng của Walmart hay Etsy không chỉ đơn thuần là thương mại. Đó là cách những doanh nghiệp như Ecoka đang định vị lại giá trị Việt trên bản đồ thế giới, một sự cân bằng tinh tế giữa bảo tồn di sản và đáp ứng thị hiếu toàn cầu.