CBAM gõ cửa, doanh nghiệp còn chần chừ

Ngày 1/1/2026 đánh dấu một bước ngoặt đối với dòng chảy thương mại toàn cầu khi Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) chính thức bước vào giai đoạn thực thi. Đây được xem là một trong những biện pháp mạnh nhất mà khối này sử dụng để thực thi cam kết giảm phát thải khí nhà kính với các đối tác xuất khẩu, trong đó có Việt Nam. Đồng thời tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu theo hướng xanh hơn, minh bạch hơn.

Tại các khu công nghiệp trọng điểm, áp lực đang đè nặng lên các ngành công nghiệp nặng. Theo quy định của CBAM, các nhà nhập khẩu EU phải mua chứng chỉ để bù đắp cho lượng khí thải carbon tích hợp trong hàng hóa từ sáu lĩnh vực có nguy cơ phát thải cao, bao gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Đáng chú ý, mức định giá cho mỗi tấn CO2 không hề nhỏ. Dữ liệu từ hệ thống đấu giá tín chỉ phát thải của EU (EU ETS) hiện đang dao động quanh ngưỡng 80 euro/tấn CO2, tạo ra một áp lực tài chính khổng lồ lên biên lợi nhuận của các doanh nghiệp Việt.

Tiến sĩ Scott McDonald, Giảng viên ngành Quản lý chuỗi cung ứng và logistics tại Đại học RMIT Việt Nam, nhận định rằng sự thâm dụng carbon và mức độ phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch đang tạo ra bất lợi cạnh tranh đáng kể cho Việt Nam. Thực tế cho thấy cường độ phát thải trong sản xuất tại thị trường nội địa đang cao hơn mức trung bình của EU. Điều này đồng nghĩa với việc các hoạt động tiêu tốn nhiều năng lượng sẽ trực tiếp làm tăng chi phí carbon cho mỗi đơn hàng rời cảng sang châu Âu.

Câu chuyện không chỉ nằm ở những con số tài chính khô khan mà còn ở một “mê cung” của các quy định tuân thủ. Từ đầu năm 2026, các yêu cầu về chứng từ và báo cáo mới đối với hàng hóa thuộc diện quản lý của CBAM đã làm dày thêm gánh nặng hành chính. Tuy nhiên, sự chuẩn bị của cộng đồng doanh nghiệp dường như vẫn chưa tương xứng với mức độ khẩn cấp của tình hình.

Một khảo sát thực hiện vào năm 2023 từng đưa ra những con số đáng suy ngẫm: dù có tới hơn 60% doanh nghiệp đã nghe nói về CBAM, nhưng đại đa số vẫn chưa nắm rõ chi tiết thực thi. Thậm chí, khoảng 36% số đơn vị được hỏi không tin rằng quy định này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến họ và chỉ có vỏn vẹn 4% đã xây dựng kế hoạch chuẩn bị tương thích. Đây là một con số cảnh báo về mức độ sẵn sàng thấp của cộng đồng doanh nghiệp trong bối cảnh luật mới chuẩn bị có hiệu lực.

Trong trường hợp thiếu dữ liệu đáng tin cậy, phía EU sẽ áp dụng các giá trị mặc định dựa trên cường độ phát thải của mười nhà xuất khẩu có mức phát thải cao nhất. Tiến sĩ McDonald cảnh báo rằng việc phải dựa vào giá trị mặc định này có thể khiến chi phí chứng nhận vọt lên cao hơn nhiều so với con số thực tế nếu doanh nghiệp có hệ thống đo lường chuẩn xác. Do đó, việc xác định những “điểm mù” trong chuỗi cung ứng, từ lượng điện năng tiêu thụ đến phát thải trực tiếp tại nhà máy, đang trở thành nhiệm vụ cấp bách hơn bao giờ hết.

Để không bị đánh bật khỏi thị trường châu Âu đầy tiềm năng, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp cần hành động quyết liệt ngay từ lúc này thay vì chờ đợi đến thời hạn nộp tờ khai CBAM đợt đầu tiên vào cuối tháng 9/2027. Lộ trình xanh hóa cần bắt đầu từ việc thiết lập hệ thống theo dõi và kiểm kê khí nhà kính theo các khung pháp lý hiện hành như Thông tư 38/2023/TT-BCT.

Bên cạnh đó, việc chủ động thuê các đơn vị thẩm định độc lập để xác thực dữ liệu phát thải sẽ là bước đi chiến lược để tránh bị áp mức thuế cao vô lý. Các hiệp hội ngành nghề, như Hiệp hội Thép Việt Nam, cũng đang đóng vai trò cầu nối quan trọng trong việc đào tạo kỹ thuật và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các giải pháp công nghệ tiết kiệm năng lượng.

Nhìn một cách tích cực, CBAM không chỉ là rào cản mà còn là động lực để doanh nghiệp Việt Nam chuyển mình. Những đơn vị sớm tìm được lời giải cho bài toán tài chính xanh và công nghệ sạch sẽ có cơ hội biến việc tuân thủ quy định thành lợi thế cạnh tranh dài hạn. Trong kỷ nguyên mới của kinh tế toàn cầu, “vé thông hành” vào các thị trường cao cấp sẽ không chỉ được in bằng tiền, mà còn được bảo chứng bởi những nỗ lực giảm thiểu dấu chân carbon trên mỗi sản phẩm.

Có thể bạn quan tâm:

Carbon: Chiếc van giảm áp cho doanh nghiệp