Thêm tỉ USD cho Vietnam Rice

Trong quý III/2025, tổng lợi nhuận ròng của 9 doanh nghiệp gạo niêm yết đã tăng mạnh 93% so với cùng kỳ năm trước, mặc dù tổng doanh thu của nhóm này lại giảm 23%. 

Tăng trưởng lợi nhuận ấn tượng
Sự cải thiện lợi nhuận này chủ yếu đến từ khả năng quản lý chi phí và biên lãi gộp trung bình toàn ngành đã tăng gần 2 điểm phần trăm, đạt mức 9,6%. Các công ty có sự phục hồi ngoạn mục bao gồm Tổng Công ty Lương thực Miền Nam (Vinafood II - VSF), với mức tăng lãi ròng đạt trên 13 tỉ đồng nhờ giá vốn giảm nhanh hơn doanh thu và cắt giảm chi phí. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ như Kigimex và KTC cũng báo lãi tăng lần lượt 184% và 105%.

Tình hình kinh doanh của nhiều doanh nghiệp xuất khẩu gạo hàng đầu khả quan trong bối cảnh Việt Nam vươn lên vị trí thứ 2 thế giới về khối lượng xuất khẩu gạo. Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) dự kiến cả năm 2025, Việt Nam sẽ xuất khẩu khoảng 8,8 triệu tấn gạo; gạo Việt Nam đã xây dựng được thương hiệu riêng, được nhiều thị trường ưa chuộng, với giá xuất khẩu bình quân đạt 514 USD/tấn trong 7 tháng đầu năm 2025.

Tuy nhiên, cũng trong thời điểm này, ngành gạo Việt Nam đang đối mặt với khó khăn kép khi đầu ra gặp thách thức và thiếu vốn do chậm hoàn thuế. Hầu hết các thị trường nhập khẩu gạo lớn đều đang định hướng tự chủ lương thực và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu gạo số lượng lớn. Philippines, thị trường nhập khẩu lớn nhất thế giới và là khách hàng lớn nhất của Việt Nam (chiếm 40-45% tổng kim ngạch xuất khẩu hằng năm), gia hạn lệnh tạm dừng nhập khẩu gạo thường đến ngày 31/12/2025. Philippines cũng đã phê duyệt gói đầu tư 3,7 tỉ USD để nâng cấp toàn bộ ngành lúa gạo. 

Mục tiêu tự chủ của nước này là đạt 84% tự chủ nhu cầu gạo vào cuối năm 2026 và nâng lên 90% vào năm 2028. Indonesia, bạn hàng lớn thứ 2 của Việt Nam, cũng tuyên bố đạt mục tiêu tự chủ lúa gạo trong năm 2025 với sản lượng thặng dư dự kiến 4-5 triệu tấn. Cơ quan Hậu cần Indonesia (Bulog) có tồn kho gạo lên đến 4,2 triệu tấn, mức cao nhất từ trước đến nay, càng làm giảm nhu cầu nhập khẩu.

Điều hướng sau cú sốc 
Việc Philippines tạm ngừng nhập khẩu đã gây cú sốc lớn trong tháng 9/2025, làm xuất khẩu sang thị trường này giảm sốc tới 92,2% về lượng và 93,4% về trị giá. Trước tình huống này, VFA kêu gọi các doanh nghiệp bình tĩnh, tiếp tục theo dõi diễn biến thị trường và tránh bán phá giá. Trong nước, nhiều doanh nghiệp đang theo đuổi chiến lược “ôm hàng” (tổng tồn kho của 9 doanh nghiệp niêm yết tăng 22% tính đến cuối tháng 9/2025) nhằm tạo kho dự trữ để chờ thời điểm xuất khẩu thuận lợi trở lại. 

Chủ tịch VFA Đỗ Hà Nam cho biết, trước những thách thức trên, các doanh nghiệp đang tích cực tìm kiếm giải pháp chuyển hướng chiến lược. Nhiều công ty đã chủ động chuyển hướng sang các thị trường khác, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào khách hàng Philippines. Đáng chú ý, đã có động thái tăng cường xuất khẩu sang Trung Quốc, Trung Đông, châu Phi và Úc với tiềm năng lớn. Một số thị trường cũng ghi nhận khả quan như Chile, Hà Lan, UAE, Mỹ, Mozambique...

Nhiều doanh nghiệp chuyển hướng chiến lược sang tập trung vào thị trường ngách và các sản phẩm chuyên biệt, đơn giá cao, có biên độ lợi nhuận lớn. Chẳng hạn, ông Huỳnh Thế Vinh, Giám đốc Điều hành Công ty Vinh Hiển Farm, cho biết các nước đều định hướng tự chủ lương thực nên sẽ không nhập khẩu gạo số lượng lớn mà chỉ nhập những dòng sản phẩm chuyên biệt đang thiếu như gạo ST25, gạo Japonica, nếp… 

Ông Nguyễn Chánh Trung, Giám đốc Công ty Gạo Hưng Việt (tỉnh An Giang), chia sẻ, hiện Công ty đã xuất khẩu các túi gạo ST25 theo thương hiệu riêng đến một số thị trường và nhận được phản hồi rất tích cực. Trong khi đó, theo ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Thường trực Tổng Thư ký Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), đã có khoảng 20.000 tấn gạo được dán nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” và 500 tấn trong số này đã được xuất sang Nhật. Đây là tín hiệu đáng mừng, mở ra cơ hội để các doanh nghiệp gạo Việt Nam tiếp cận nhiều thị trường khó tính khác trong tương lai. 

Có cơ sở lạc quan cho ngành lúa gạo chuyển hướng khi nhãn hiệu “Gạo Việt xanh” được gắn liền với Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”. Chuyển từ tư duy “trồng lúa để bán” sang tư duy “trồng lúa để xây dựng thương hiệu”, nhiều doanh nghiệp lớn như Công ty Hồ Quang Trí, Tập đoàn Lộc Trời, Tân Long, Vinarice… phát triển các sản phẩm ST25, ST24 cao cấp với thương hiệu riêng. 

Sau khi ST25 đạt giải năm 2019, Chính phủ đã ban hành hàng loạt chính sách nhằm nâng tầm thương hiệu gạo Việt. Thương hiệu quốc gia “Vietnam Rice” được định vị rõ ràng, tương tự như cách Thái Lan đã làm với “Thai Hom Mali Rice”. Do đó, việc chuyển từ xuất khẩu số lượng lớn sang tập trung giá trị cao trong dài hạn giúp ngành gạo chủ động, linh hoạt và bền vững, ngay cả khi biến động giá và áp lực cạnh tranh tiếp tục gia tăng.