Từ theo chuẩn đến định chuẩn: Khi nào Việt Nam có thể kiến tạo chuẩn mực?

Sáng 15/10 tại TP.HCM, trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh Đổi mới Sáng tạo Việt Nam 2026 (Vietnam Innovation Summit 2026 – VIS 2026), diễn đàn “Cạnh tranh bằng định chuẩn trong thời kỳ xoay trục kinh tế” đặt ra câu hỏi về bước tiến tiếp theo của Việt Nam khi việc đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế đang dần trở thành điều kiện cơ bản để tham gia thị trường.

Trong bối cảnh dòng vốn, thương mại và chuỗi giá trị toàn cầu đang tái cấu trúc, các yêu cầu về kiểm kê carbon, tiêu chuẩn ESG, truy xuất nguồn gốc và vận hành bền vững ngày càng tác động trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Lợi thế không còn chỉ nằm ở giá thành hay tốc độ sản xuất, mà còn phụ thuộc vào chất lượng ổn định, năng lực đổi mới và độ tin cậy trong vận hành.

Tại diễn đàn, ông Mohammad Mudasser, Phó Tổng Giám đốc PwC Vietnam, nhận định lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí và gia công đang thu hẹp. Theo ông, sau giai đoạn đáp ứng tiêu chuẩn để tham gia chuỗi giá trị, doanh nghiệp Việt Nam cần tiến tới làm chủ chất lượng, công nghệ và quản trị, từng bước tạo ra những giá trị có khả năng trở thành chuẩn tham chiếu.

Từ đáp ứng tiêu chuẩn đến kiến tạo chuẩn mực

Các phiên thảo luận tại VIS 2026 đề cập lộ trình nâng cấp năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp qua ba bước: Adapt (tiếp nhận và thích ứng), Align (đồng bộ và nội địa hóa), Author (kiến tạo và dẫn dắt chuẩn mực).

Theo cách tiếp cận này, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế là bước khởi đầu để gia nhập thị trường. Bước tiếp theo là chuyển hóa các tiêu chuẩn thành năng lực vận hành nội tại, duy trì chất lượng nhất quán và tiếp tục tạo ra những cải tiến mới. Khi đổi mới được chuẩn hóa, doanh nghiệp có thể đo lường, xây dựng niềm tin và nhân rộng hiệu quả trong toàn chuỗi giá trị.

Quá trình này không chỉ phụ thuộc vào từng doanh nghiệp mà còn cần sự phối hợp của cả hệ sinh thái, từ chính sách khuyến khích nghiên cứu và phát triển (R&D) đến một thị trường ghi nhận chất lượng thực chất.

Ở góc độ quốc tế, ông Roger Leitner, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Phòng Thương mại Thụy Sĩ - ASEAN, đồng thời là thành viên HĐQT và đồng Chủ tịch Ủy ban Việt Nam thuộc Hiệp hội Thương mại Thụy Sĩ - Châu Á, cùng các chuyên gia và đại diện doanh nghiệp quốc tế chia sẻ kinh nghiệm về chuyển giao công nghệ, đồng bộ tiêu chuẩn và phát triển năng lực sản xuất tại Việt Nam.

Các ý kiến nhấn mạnh vai trò bổ trợ giữa tiêu chuẩn hóa và đổi mới sáng tạo. Tiêu chuẩn tạo nền tảng để mở rộng quy mô, trong khi đổi mới giúp doanh nghiệp thích ứng với những thay đổi của thị trường thông qua công nghệ mới và phương thức vận hành bền vững hơn.

Muốn định chuẩn, thị trường phải ghi nhận chất lượng

Để năng lực tiên phong trở thành lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế, diễn đàn đặt ra ba điều kiện: môi trường thể chế khuyến khích đầu tư dài hạn cho nghiên cứu và đổi mới; thị trường ghi nhận chất lượng, độ tin cậy và tính bền vững thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá; cùng sự chủ động của doanh nghiệp trong nâng cấp năng lực.

Ông Richard D. McClellan, CEO Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP.HCM (VIFC), cho rằng dù đã có những doanh nghiệp Việt Nam vận hành tiệm cận chuẩn mực quốc tế, phần lớn doanh nghiệp nội địa vẫn cần nâng cao năng lực toàn diện, đặc biệt về minh bạch trong quản trị và khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường tài chính – thương mại toàn cầu.

Trong khi đó, ông Lê Minh Trung, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp và Phát triển Bền vững (CSED), Sở Công Thương TP.HCM, nhấn mạnh một số doanh nghiệp tiên phong chưa đủ tạo nên năng lực định chuẩn của cả nền kinh tế. Điều cần thiết là thúc đẩy sự chuyển dịch đồng bộ giữa thể chế, thị trường và cộng đồng doanh nghiệp, qua đó biến năng lực của những đơn vị đi đầu thành năng lực cạnh tranh rộng hơn.

Theo các diễn giả, định chuẩn không có nghĩa là tách khỏi hệ thống tiêu chuẩn quốc tế. Đó là quá trình tiếp nhận, học hỏi, làm chủ và cải tiến những chuẩn mực hiện có, trước khi từng bước tạo ra các giá trị mới có khả năng tham chiếu và lan tỏa trên thị trường.

Trong hai ngày diễn ra, VIS 2026 mở rộng thảo luận sang nhiều chủ đề về đổi mới sáng tạo, từ thể chế, dòng vốn, công nghệ sâu, thương mại hóa nghiên cứu đến hợp tác giữa tập đoàn và startup, kinh tế xanh và chuyển dịch năng lượng.

Hội nghị diễn ra dưới sự bảo trợ chiến lược của UBND TP.HCM, do InnoLab Asia và Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM đồng tổ chức, với chủ đề “Critical Mass – The New Currents of Innovation: Vietnam at the Center of a Global Realignment” (Điểm bứt phá – Những dòng chảy đổi mới sáng tạo mới: Việt Nam ở tâm điểm của sự tái định hình toàn cầu).