Tấm hộ chiếu từ luống rau

Cấp bách tiêu chuẩn SPS 

Việt Nam từ lâu đã xác lập vị thế cường quốc nông nghiệp, đặc biệt dẫn đầu thế giới về nguồn cung cà phê robusta. 

Tuy nhiên, đứng trước làn sóng chuẩn hóa khắt khe của các nhà nhập khẩu, lợi thế quy mô đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. “Sản lượng lớn là chưa đủ nếu ngành chưa làm chủ được chất lượng và dữ liệu”, ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA) kiêm Chủ tịch Công ty Cà phê Vĩnh Hiệp, thẳng thắn nhìn nhận. Theo ông Hiệp, người mua toàn cầu hiện không chỉ mua hạt cà phê; họ mua sự minh bạch về nguồn gốc, quy trình canh tác bền vững và hồ sơ giảm phát thải carbon. Doanh nghiệp buộc phải sản xuất theo chuẩn mực của thị trường thay vì duy trì thói quen bán những gì mình có. 

Thực tế tại thị trường EU, nơi có quy mô nhập khẩu nông, lâm, thủy sản lên tới 35 tỷ USD mỗi năm, nông sản Việt Nam hiện mới chỉ chiếm khoảng 3-4% thị phần. Điểm nghẽn lớn nằm ở sự liên kết lỏng lẻo giữa các mắt xích trong chuỗi: dù doanh nghiệp đã tham gia sâu từ vùng nguyên liệu, thu mua, sơ chế đến chế biến xuất khẩu, ngành nông sản vẫn thiếu một hệ sinh thái dữ liệu và tiêu chuẩn chung đủ vững chắc để vượt qua các cuộc sát hạch trên thị trường quốc tế. 

Bức tranh về các rào cản kỹ thuật đã được các chuyên gia quốc tế phác thảo với tính cấp bách cao độ. Chỉ trong hơn 8 tháng đầu năm, các thị trường trọng điểm gồm EU, Trung Quốc và Trung Đông - châu Phi đã phát đi tới 249 thông báo liên quan đến các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật (SPS), trong đó có 99 quy định đã chính thức có hiệu lực và 150 quy chuẩn dự thảo đang chờ thực thi.

Chẳng hạn, EU đang tiến hành rà soát quyết liệt giới hạn dư lượng tối đa (MRL) đối với thuốc bảo vệ thực vật. Ông Chris Downes, chuyên gia chính sách và pháp luật Agrinfo/EU, cảnh báo khối này đang xem xét thu hẹp hoặc xóa bỏ hoàn toàn “dung sai nhập khẩu” đối với các hoạt chất không được cấp phép tại EU. Mức MRL cho một số hóa chất có nguy cơ cao có thể bị kéo tụt xuống 0,01 mg/kg hoặc ngưỡng phát hiện kỹ thuật thấp nhất, dự kiến có thể hoàn tất khung pháp lý vào năm 2027. 

Trung Quốc, thị trường tiêu thụ 65-70% lượng rau quả xuất khẩu của Việt Nam, cũng không còn là sân chơi dễ tính. Từ ngày 1/6/2026, Nghị định số 280 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) chính thức có hiệu lực, buộc 17 nhóm thực phẩm phải đăng ký theo hình thức chỉ định khuyến nghị chính thức. 

Từ cà phê Tây Nguyên, sầu riêng đồng bằng sông Cửu Long cho đến các vùng trồng rau ngoại thành Hà Nội, áp lực đang dồn dập từ khắp các thị trường lớn. Làn sóng siết chặt các biện pháp SPS đang buộc chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu phải thay đổi toàn diện từ gốc. “Hàng rào SPS không còn là bài toán kiểm tra xem sản phẩm có vượt ngưỡng lúc thông quan hay không, mà đòi hỏi doanh nghiệp phải dự báo trước các ngưỡng thay đổi để tái thiết lập quy trình canh tác từ nhiều năm trước”, ông Ngô Xuân Nam, đại diện Văn phòng SPS Việt Nam, nhấn mạnh. 

Tấm hộ chiếu quyền lực
Trước vòng xoáy siết chặt tiêu chuẩn, nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã tiên phong đã biến rào cản kỹ thuật thành đòn bẩy gia tăng giá trị thương mại. Tại Hợp tác xã Dịch vụ Nông nghiệp Văn Đức (Bát Tràng, Hà Nội), việc kiên trì áp dụng tiêu chuẩn VietGAP trên diện tích 27 ha trong tổng số 220 ha vùng trồng an toàn đã mở toang cánh cửa xuất khẩu hơn 300 tấn rau mỗi năm sang Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc). Mức giá 52.000 đồng/bó rau muống xuất khẩu sang Hàn Quốc là minh chứng cho giá trị thặng dư mà các chứng nhận chất lượng mang lại. 

Ở vùng chuyên canh trái cây miền Nam, ông Nguyễn Đình Mười, Phó Tổng Giám đốc Công ty Vina T&T, khẳng định: “Số hóa vùng trồng và chuẩn hóa cơ sở đóng gói không phải là rào cản, mà chính là tấm hộ chiếu quyền lực giúp trái cây Việt Nam tự tin cạnh tranh bình đẳng tại Mỹ, EU, Nhật và Trung Quốc”. 

Đồng quan điểm, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau Quả Việt Nam (Vinafruit), cho biết ngay cả thị trường Trung Quốc cũng đã bắt đầu ưu tiên các chuỗi cung ứng xanh, từ việc giảm dấu chân carbon trong logistics, sử dụng bao bì thân thiện môi trường, cho đến việc minh bạch nguồn gốc sản phẩm từ trang trại tới bàn ăn thông qua mã số số hóa. 

Để không bị bỏ lại phía sau trên bản đồ thương mại toàn cầu, Văn phòng SPS Việt Nam khuyến nghị toàn ngành nông nghiệp cần thực hiện cuộc chuyển dịch căn bản. Trong đó, cần số hóa dữ liệu và cảnh báo sớm, kiểm soát xuyên suốt toàn chuỗi, xóa bỏ tình trạng phát triển cây trồng ồ ạt ngoài quy hoạch hay vấn nạn gian lận, “mượn mã số” vùng trồng làm suy giảm uy tín thương hiệu quốc gia. “Chuyển đổi toàn diện từ tư duy ứng phó khi bị đối tác cảnh báo sang chủ động đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật ngay từ lúc gieo hạt, thúc đẩy lộ trình canh tác hữu cơ, kinh tế tuần hoàn và cắt giảm phát thải carbon”, Văn phòng SPS cảnh báo. 

Cuộc đua xuất khẩu nông sản toàn cầu trong giai đoạn mới đã đổi luật chơi. Chỉ những chuỗi giá trị sở hữu dữ liệu minh bạch, quy trình chuẩn hóa và cam kết xanh mới có thể tiếp tục định vị thương hiệu trên bàn ăn thế giới.