Gặp trưởng nam & trưởng nữ vua Duy Tân tại Sài Gòn

Qua Mathilde Tuyết Trần, Việt kiều Pháp, tác giả cuốn Dấu Xưa - Tản Mạn Lịch Sử Nhà Nguyễn đã xuất bản tại Pháp năm 2010, chúng tôi may mắn có cuộc gặp gỡ với ông Guy Georges Vĩnh San (1933) và bà Rita Suzy Georgette Vĩnh San (1929), trưởng nam và trưởng nữ của vua Duy Tân, trong chuyến họ về thăm Việt Nam tháng 4 vừa qua. Những ký ức về người cha, tâm sự về trách nhiệm, tình cảm của người con có gốc hoàng tộc nhà Nguyễn được hai ông bà bộc bạch rất cởi mở.

Theo sử sách ghi lại, cuối năm 1916, lúc mới tròn 16 tuổi, vua Duy Tân đã cùng 2 nhân sĩ yêu nước là Thái Phiên và Trần Cao Vân chuẩn bị một cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp. Tuy nhiên, sự cuộc bất thành, vị vua trẻ tuổi sau đó bị đày sang đảo La Réunion, một thuộc địa của Pháp ở Ấn Độ Dương. Trong những người cùng đi với ông có mẹ là bà Nguyễn Thị Định (thứ phi của vua Thành Thái), em gái là công chúa Lương Nhàn và người vợ mới cưới Mai Thị Vàng. Nhưng chỉ hơn 1 năm sau, do không chịu nổi thời tiết khắc nghiệt ở đảo, cả 3 người phụ nữ đã trở về Việt Nam. Trong thời gian ở lại đảo sau này, nhà vua đã lập gia đình với bà Fernande Antier (người Pháp) và có 4 người con, hiện đều sống ở Pháp.

Và ngồi trước mặt chúng tôi lúc này là trưởng nam, trưởng nữ của vua Duy Tân và bà Antier. Trong sách của bà Tuyết Trần có ghi rằng nếu tính theo nguồn gốc các vị vua triều Nguyễn, ông Guy Georges thuộc đời thứ 8 kể từ Gia Long, xuất thân từ dòng hoàng tộc chính. Cha của ông là vua Duy Tân, ông nội là vua Thành Thái và ông cố nội là vua Dục Đức.

Ấn tượng ban đầu của chúng tôi là hai ông bà trông thật “lành”, từ ánh mắt nhìn hiền từ đến nét mặt phúc hậu. Nếu ông Guy Georges có vẻ nghiêm trang, điềm đạm thì bà Suzy Georgette có lối trò chuyện thật dí dỏm, dễ gần. Nhưng bà nói rất ít, luôn trong tâm thế “nhường” để em trai trả lời trước.

Vua Duy Tân tử nạn vào ngày 26.12.1945, lúc ông đang trên máy bay trở về đảo La Réunion để đón Giáng sinh và năm mới cùng gia đình. Ông Guy Georges kể: “Hôm ấy cả nhà đang tập trung chờ cha về nhưng chờ mãi không thấy. Sau mới nghe hung tin máy bay của ông bị nạn và cháy ở Trung Phi”. Cựu hoàng mất khi còn quá trẻ, 45 tuổi. Năm đó, Suzy Georgette16 tuổi và Georges Vĩnh San 12 tuổi.

Hôm chúng tôi gặp nhau là vào một ngày cuối tuần, trời đẹp. Ngồi bên bờ sông Sài Gòn, bà Suzy Georgette không giấu cảm giác được thư giãn khi nhìn ngắm những giề lục bình trôi trên sông và nhìn ra xa, nơi có những chiếc tàu thỉnh thoảng chạy qua làm ồn ào một khúc sông.

Tuy nhiên, Suzy Georgette trở nên tập trung hơn khi nghe hỏi về kỷ niệm đáng nhớ của hai chị em đối với người cha gốc hoàng tộc. Bà nói ngắn gọn: “Sống với cha làm sao có kỷ niệm xấu được, toàn là kỷ niệm đẹp. Và tôi chỉ giữ những kỷ niệm đẹp đó”. Vậy có bao giờ vua Duy Tân nói với các con về Việt Nam? “Không bao giờ!”, bà trả lời ngay. Ông Guy Georges nói tiếp: “Cha tôi không bao giờ nói cho bạn bè biết mình là ai, với con cái thì càng không. Có thể do chúng tôi sinh ra tại thời điểm không được triều đình công nhận nên ông không muốn bày tỏ gốc gác để giữ an toàn cho con cái”.

Theo cuốn Dấu Xưa, vua Duy Tân đã mở một tiệm sửa chữa máy móc cho cư dân trên đảo để có thêm thu nhập nuôi gia đình. Tiệm có tên gọi là Radio Laboratoire Vinh San, hiện nay ở số 41, góc đường Jules Auber và La Bourdonnais. “Người không hề có một ưu đãi vật chất nào trong suốt thời gian ở đảo. Nơi ở không có lò sưởi, không có cả vòi nước tắm hay bồn rửa mặt. Bây giờ, căn nhà đã được sửa chữa, đẹp và hiện đại hơn nhiều. Nhưng cha tôi không sống trong một khung cảnh tiện nghi như thế”, ông Guy Georges cho biết.

Một điều thú vị là vua Duy Tân nổi tiếng về nghề truyền tin nên chính quyền đảo La Réunion đặt ông thiết lập hệ thống truyền tin đầu tiên trên đảo. Ngoài ra, cũng theo lời kể của người con trai, vua Duy Tân có thể chơi vĩ cầm, cưỡi ngựa, đánh kiếm, viết văn, diễn thuyết và làm cả thơ.

Lịch sử ghi lại rằng, 10 năm sau khi bà Mai Thị Vàng về nước, vua Duy Tân đã gửi thư về xin ly hôn để bà lập gia đình mới, bởi ông biết ngày trở về của mình còn rất xa. Tuy nhiên, đề nghị ly hôn của nhà vua không được Viện Cơ mật Pháp và Hội đồng Hoàng tộc Huế công nhận. Trao đổi với chúng tôi, chị Tuyết Trần cho rằng, nhà vua từng có ý muốn về Huế để gặp lại người vợ chính thức vẫn còn chờ đợi ông. Thế nhưng, như một định mệnh đã an bài, ý định của cựu hoàng không thể thực hiện được. “Người luôn nuôi hy vọng trở về Việt Nam bằng cả tâm hồn và trong suy nghĩ. Có ít nhất 4 lần được người ta đề nghị cùng trốn khỏi đảo để trở về Việt Nam nhưng cha tôi đều từ chối, bởi người muốn trở về một cách công khai đàng hoàng. Mặc dù, trở về Việt Nam là ước vọng, nỗi bận tâm lớn nhất đời người”, ông Guy Georges bộc bạch.

Guy Georges nói mãi đến năm 30 tuổi ông mới ý thức được vai trò lịch sử đối với người cha của mình. Song từ đó đến nay, không lúc nào ông thôi tìm hiểu để về với cội nguồn. Trong Di chúc Chính trị của Vĩnh San - Duy Tân, đăng trên nhật báo Combat của Pháp ngày 16.7.1947, có đoạn: “Điều mà tôi mong muốn là tất cả các con dân Việt Nam ý thức được họ là một quốc gia và ý thức ấy sẽ thúc đẩy họ dựng lên một nước xứng danh là quốc gia”.

Trách nhiệm của một người con hoàng tộc

Ông Guy Georges kể tiếp, những người con của vua Duy Tân sinh ra ở Pháp lúc đầu không được công nhận là công chúa và hoàng tử của triều Nguyễn, họ phải mang họ mẹ. Mãi đến ngày 22.7.1946, hơn nửa năm sau khi vua Duy Tân tử nạn, tòa án địa phương tại đảo La Réunion mới ra quyết định công nhận họ là con chính thức của hoàng tử Vĩnh San (tức vua Duy Tân, khi bị lưu đày được gọi là hoàng tử), nhưng làm ngơ truyền thống đặt tên theo thứ tự bài thơ Đế Hệ Thi của vua Minh Mạng dùng cho dòng họ Nguyễn Phúc: “Minh Hồng Ưng Bửu Vĩnh / Bảo Quý Định...”. Ví dụ, tên của vua Thành Thái là Nguyễn Phúc Bửu Lân, vua Duy Tân là Nguyễn Phúc Vĩnh San. Vậy nếu theo đúng truyền thống, tên chính thức của ông Guy Georges phải là Nguyễn Phúc Bảo Ngọc Guy Georges (Bảo Ngọc là do vua Thành Thái đặt). Nhưng cháu gái như bà Suzy Georgette thì không có tên Việt Nam.

Bà Suzy Georgette có 9 người con, 14 người cháu và 14 chắt. Bà cười lớn khi chúng tôi nói đùa có thể coi đó như một đại đội. Trong khi em trai của bà chỉ có 4 người con và 9 người cháu.

Cả hai ông bà đều sinh ra và lớn lên trong môi trường giáo dục hiện đại phương Tây, dường như không hề biết đến những lễ giáo phong kiến. Thế nhưng, cách hành xử khiêm tốn nhường phần nói cho em trai của bà Suzy Georgette khiến người nghe cảm nhận ở bà có nét nào đó của người phụ nữ Huế xưa.

Cảm nhận về ông Guy Georges cũng vậy. Ông có suy nghĩ về trách nhiệm như một người đàn ông truyền thống Huế đối với ông bà, tổ tiên. Ông cho biết những lần về Việt Nam, về Huế, chủ yếu là để thăm họ tộc Nguyễn Phước, chăm lo phần mộ của cha và ông nội. Tháng 4.1987, gia đình các con của cựu hoàng Duy Tân và chính phủ hai nước Pháp - Việt Nam đã đưa di hài của vị vua yêu nước Duy Tân về an táng tại quê nhà ở làng An Lăng, Huế. Như vậy, tính từ ngày vua Duy Tân bị lưu đày cho đến khi trở về yên nghỉ tại quê nhà là hơn 70 năm. “Chúng tôi được đón tiếp rất nhiệt tình tại Huế. Họ nghiêng mình trước phần mộ và bàn thờ vua Duy Tân và mẹ Antier. Đối với tôi đó là sự kính trọng và công nhận”, ông Guy Georges nói. Đến nay, theo ông, hình của bà Antier và bà Mai Thị Vàng được đặt thờ hai bên hình vua Duy Tân tại nhà thờ họ tộc ở làng An Lăng.

Ông nói tiếp: “Tôi biết những ngày giỗ kỵ rất quan trọng tại Việt Nam, nhất là những vùng đất còn đậm truyền thống như Huế. Tuy nhiên, cha tôi mất vào dịp cuối năm. Lúc đó, tôi phải dành thời gian cho gia đình của mình tại Pháp nên không thể về Việt Nam được. Tôi thường đến Việt Nam vào tháng 3 hay tháng 4”. Năm nay, hai chị em nhà Vĩnh San lưu lại quê cha hơn 1 tháng.