Tháo chạy khỏi năng lượng hóa thạch

Giữa cái nắng gắt của vùng đất Ninh Thuận, một bản đồ năng lượng mới đang được vẽ lại, không phải bằng những cột khói đen của quá khứ, mà bằng sức nước và tư duy tài chính hiện đại: dự án nhà máy thủy điện tích năng Bắc Ái.

Hóa giải “tài sản bị mắc kẹt”

Với tổng vốn đầu tư khoảng 900 triệu EUR, đây không chỉ là một công trình hạ tầng, mà là biểu tượng cho dòng vốn quốc tế đang chảy mạnh vào mục tiêu tự chủ năng lượng của Việt Nam. Phát biểu tại Diễn đàn Kinh doanh và Đầu tư EU - Việt Nam, ông Jozef Síkela, Cao ủy châu Âu phụ trách quan hệ đối tác quốc tế, đã khẳng định: “Đây là một trong những khoản đầu tư trọng điểm đầu tiên, đánh dấu sự xoay trục quyết liệt từ các nguồn năng lượng truyền thống sang mô hình bền vững”.

Trong nhiều thập kỷ, những ống khói nhiệt điện than cao vút là biểu tượng cho sự trỗi dậy của “con hổ” kinh tế Việt Nam. Nhưng bước sang năm 2026, bản đồ tài chính đang được vẽ lại khi dòng vốn quyết liệt rời bỏ các tài sản thâm dụng hóa thạch để tìm đến một khái niệm mới: “Tự chủ năng lượng” (energy autonomy).

Dù nhu cầu năng lượng tăng mạnh theo tốc độ tăng trưởng kinh tế trên 6%/năm, ngành năng lượng, vốn chiếm hơn 65% tổng phát thải khí nhà kính, đang chịu áp lực chuyển đổi rất lớn. Các định chế tài chính như HSBC và UOB xác nhận một sự thay đổi cấu trúc: tín dụng cho điện than gần như đóng băng.

Tiến sĩ Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, nhận định Việt Nam đang nổi lên như một “điểm sáng trong chuyển dịch năng lượng”, dù ngành này vẫn đang chịu áp lực phát thải rất lớn (chiếm 65% tổng phát thải khí nhà kính). Quy hoạch điện VIII (PDP8) điều chỉnh đã biến các tài sản hóa thạch thành “tài sản bị mắc kẹt”. 

Việt Nam đã đưa ra cảnh báo dừng hoạt động các nhà máy nhiệt điện than có tuổi thọ trên 40 năm nếu không thể chuyển đổi nhiên liệu. Áp lực còn đến từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU, buộc các nhà xuất khẩu dệt may và điện tử không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tự chủ nguồn điện sạch để duy trì chuỗi cung ứng.

Điểm bùng phát của dòng vốn xanh

Khái niệm “tự chủ năng lượng” hiện đã len lỏi vào từng khu công nghiệp và doanh nghiệp tư nhân. Đây là sự dịch chuyển từ mô hình phụ thuộc lưới điện sang mô hình hỗn hợp tự cung tự cấp. “Việc đầu tư vào các tài sản tự chủ năng lượng không còn chỉ là câu chuyện trách nhiệm xã hội, mà đã trở thành chiến lược phòng vệ tài chính tối ưu”, ông David Barrett, Tổng Giám đốc EBC Financial Group (UK), nhận định.

Sức hấp dẫn của tài chính xanh tại Việt Nam đang chạm đến “điểm bùng phát” nhờ các yếu tố mới. Hệ thống phân loại xanh (green taxonomy) xóa tan sự mơ hồ về tiêu chuẩn, giúp các định chế quốc tế tự tin thẩm định. Đáng chú ý là lợi thế chi phí vốn khi trái phiếu xanh giúp doanh nghiệp tiết kiệm từ 8-15 điểm cơ bản, thậm chí lên tới 1-2% so với nợ thông thường. Thị trường carbon (ETS) thí điểm từ năm 2025-2027 giúp biến ESG từ chi phí thành tài sản sinh lời thông qua thương mại hóa tín chỉ.

Theo lộ trình PDP8 sửa đổi, cơ cấu công suất nguồn điện sẽ thay đổi diện mạo vào năm 2030: năng lượng tái tạo sẽ chiếm 43% và điện than chỉ còn 13%. Để hấp thụ 135 tỷ USD vốn đầu tư đến năm 2030 (theo ước tính của World Bank), các chuyên gia cảnh báo về những rào cản thực tế. Đó là tốc độ phát triển nguồn điện đang chạy nhanh hơn khả năng hấp thụ của lưới điện quốc gia. Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cần sự đồng bộ để kích hoạt tối đa dòng vốn tư nhân. Bên cạnh đó, chi phí tuân thủ khiến việc thực hiện các báo cáo ESG và hệ thống giám sát theo chuẩn quốc tế làm tăng tổng chi phí vốn thực tế. 

Để giải quyết nút thắt này, Tiến sĩ Cấn Văn Lực, Kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ, cho rằng: “Cần làm rõ nhu cầu tài chính năng lượng để xây dựng danh mục dự án thu hút vốn quốc tế; phát triển cân bằng thị trường tài chính; nâng cấp sở giao dịch hàng hóa và hình thành thị trường carbon; hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn tài chính quốc tế…”.

“Người chiến thắng trong thập kỷ tới tại Việt Nam không phải là người sở hữu nhiều tài sản nhất, mà là người làm chủ được nguồn năng lượng sạch và rẻ nhất”, ông David Barrett nhấn mạnh.