Mắt xích 3%

Đêm muộn trên quốc lộ 1A đoạn qua Bắc Ninh, dòng xe container mang biển số Lạng Sơn và Hải Phòng vẫn nối đuôi nhau không dứt. Chỉ vài giờ trước, những thùng linh kiện điện tử vừa hoàn tất thông quan qua cửa khẩu biên giới. Vài giờ tới, chúng sẽ nằm trên các dây chuyền lắp ráp trước khi đóng gói thành những chiếc máy tính bảng, thiết bị viễn thông gắn nhãn “Made in Vietnam”.

Cơn sốt 100 tỷ USD và chiếc áo gia công
Bức tranh này phản ánh một năm bùng nổ của nền kinh tế thương mại Việt Nam. Bất chấp những lo ngại về sự đảo chiều của dòng chảy thương mại sau khi Mỹ áp mức thuế quan 12,5% lên hàng hóa Việt Nam từ cuối tháng 7/2026, các kỷ lục vẫn liên tiếp bị xô đổ. Theo số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng kim ngạch xuất nhập khẩu chỉ trong 8 tháng đầu năm 2026 đã cán mốc lịch sử 770,14 tỷ USD, tăng gần 172 tỷ USD so với cùng kỳ. Động lực sản xuất tiếp tục được bôi trơn khi chỉ số PMI duy trì trên ngưỡng 50 điểm suốt 14 tháng liên tiếp. Như ông Andrew Harker, Giám đốc Kinh tế tại S&P Global Market Intelligence, nhận định: “Tăng trưởng ngành sản xuất của Việt Nam bắt đầu mạnh lên ở thời điểm giữa quý III của năm”.

Việt Nam không còn là một phương án dự phòng mờ nhạt. Nhưng khi nguồn cung ngày càng phình to, một câu hỏi lớn mang tính sống còn bắt đầu lộ diện: liệu vị thế này có được đảm bảo trong dài hạn?

Điểm tựa lớn nhất cho bước nhảy vọt của Việt Nam nằm ở tổ hợp công nghệ cao. Lần đầu tiên sau 8 tháng, nhóm hàng điện tử, máy tính và linh kiện đã vượt ngưỡng 101 tỷ USD (tăng 51,1%), cùng với điện thoại mang về 45,6 tỷ USD, chiếm hơn 40% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra cơ hội chưa từng có, tạo điều kiện củng cố vị thế Việt Nam như một trong những trung tâm sản xuất và xuất khẩu điện tử quan trọng nhất hành tinh. Sức hút này càng rõ rệt khi báo cáo chỉ số sản xuất châu Á (AMI 2026) của Dezan Shira & Associates xếp Việt Nam ở vị trí thứ 3 trong số 11 nền kinh tế sản xuất hàng đầu khu vực.

Nguồn cung tăng kỷ lục, nhưng giá trị gia tăng nội địa vẫn ở mức mỏng manh.

Trước gần 600 nhà mua hàng toàn cầu tề tựu tại Việt Nam để tìm kiếm đối tác, lãnh đạo Bộ Công Thương nhấn mạnh rằng với mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do và môi trường ổn định, Việt Nam đang là “lựa chọn ưu tiên trong chiến lược đa dạng hóa nguồn cung của các tập đoàn và nhà mua hàng quốc tế”, mở đường cho mục tiêu xuất khẩu năm 2026 tiệm cận 550 tỷ USD. Thế nhưng, đằng sau những con số ngàn tỷ USD dự kiến cho cả năm là một cơ cấu giá trị đầy trăn trở: nguồn cung tăng kỷ lục, nhưng giá trị gia tăng nội địa vẫn ở mức mỏng manh.

Phía trên của “đường cong nụ cười”
Hãy bóc tách cấu trúc giá trị của một sản phẩm công nghệ quen thuộc đang được sản xuất hàng chục triệu chiếc mỗi năm tại các khu công nghiệp ở Bắc Ninh là tai nghe không dây Apple AirPods Pro. Theo dữ liệu nghiên cứu thị trường toàn cầu từ dịch vụ Wearable 360 của Smart Analytics Global (SAG), Việt Nam chiếm khoảng 62% tổng sản lượng AirPods xuất xưởng toàn cầu (tính đến đầu năm 2026), vượt trội hơn so với Trung Quốc (34%) và Ấn Độ (4%). 

Tuy nhiên, sản lượng lắp ráp lớn không đồng nghĩa với giá trị giữ lại trong nước cao. Ước tính hơn 97% giá trị còn lại chảy về Mỹ (nhờ sở hữu bằng sáng chế, thiết kế, thương hiệu và hệ điều hành chiếm hơn 50-60% giá bán); Đài Loan (Trung Quốc), Trung Quốc đại lục, Nhật (từ việc chế tạo linh kiện bán dẫn, cảm biến và vật liệu pin thượng nguồn).

Khi chiếc tai nghe xuất xưởng qua cảng Lạch Huyện hay Nội Bài, hải quan sẽ ghi nhận Việt Nam xuất khẩu 80-100 USD (giá xuất xưởng FOB). Tuy nhiên, chỉ vài ngày trước đó, Việt Nam đã phải nhập khẩu 75-90 USD tiền linh kiện để phục vụ cho chính dây chuyền đó.

Mô hình này minh họa chính xác cho vị trí của Việt Nam ở đáy trũng nhất của “đường cong nụ cười” (smile curve) trong kinh tế học chuỗi cung ứng. Trong 770 tỷ USD tổng kim ngạch 8 tháng, nhập khẩu chiếm tới 395,3 tỷ USD và kim ngạch nhập khẩu tăng thêm (103,18 tỷ USD) cao vượt trội so với mức tăng của xuất khẩu (68,7 tỷ USD), theo dữ liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính). Việt Nam nhập khẩu lượng khổng lồ linh kiện gốc từ nước ngoài để duy trì guồng quay lắp ráp. Về bản chất, Việt Nam vẫn là một “trạm trung chuyển gia công”, nơi giá trị thực tế đọng lại nội địa phần lớn nằm ở tiền lương công nhân, chi phí hạ tầng và dịch vụ đóng gói cấp thấp.

Luật chơi đã thay đổi 
Một vị thế được dựng lên chủ yếu bằng ưu thế chi phí và nhân công lắp ráp sẽ lập tức lung lay khi các nhà mua hàng toàn cầu thay đổi luật chơi. Tại các chuỗi cung ứng lớn, yếu tố giá rẻ không còn là bảo chứng tối thượng. Chẳng hạn, từ năm 2020, Apple đã khởi động chương trình Supplier Clean Energy, yêu cầu toàn bộ chuỗi cung ứng phải chuyển sang sử dụng 100% năng lượng tái tạo cho các hoạt động sản xuất sản phẩm của Apple trước năm 2030 (phạm vi 3). 

Giả sử một nhà máy cơ khí chính xác tại Việt Nam chào giá gia công linh kiện rẻ hơn 15% so với một nhà xưởng tương đương tại Malaysia hay Đài Loan. Nếu nhà máy giá rẻ đó chỉ phụ thuộc vào lưới điện quốc gia (vốn có tỷ trọng nhiệt điện than lớn) mà không có chứng chỉ năng lượng tái tạo (I-REC), không lắp điện mặt trời mái nhà hoặc không ký được hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA), họ vẫn bị loại khỏi danh sách nhà cung ứng chính thức.

Vì vậy, ông Cha Ji-ho, Giám đốc Trung tâm Mua hàng Việt Nam thuộc Ban Hợp tác Chiến lược Samsung Việt Nam, lưu ý rằng ngoài giá thành, các tiêu chuẩn mới đang biến đổi rất nhanh: khả năng giao hàng ổn định, chất lượng nhất quán, năng lực kỹ thuật và tính minh bạch trong quản trị dữ liệu chuỗi cung ứng đang được đặt lên hàng đầu. 

“Với nền tảng sản xuất vững chắc và khả năng học hỏi, cải tiến nhanh, Việt Nam có điều kiện trở thành trung tâm sản xuất quan trọng trong quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp đối tác bản địa chính là năng lực cạnh tranh của chuỗi cung ứng Samsung”, ông Cha Ji-ho nhấn mạnh.

Tuy nhiên, cánh cửa cơ hội này chỉ mở ra cho những ai sẵn sàng chuyển mình. Không chỉ trong công nghệ, áp lực chuyển dịch chuỗi giá trị đang lan sang cả các ngành sản xuất truyền thống như dệt may và da giày.

Bài toán đường dài của Việt Nam vì thế không nằm ở việc năm nay đón thêm bao nhiêu container đơn hàng dịch chuyển, mà nằm ở việc giữ được bao nhiêu phần giá trị của những chuyến hàng đó. Nếu các doanh nghiệp nội địa tiếp tục đứng ngoài cuộc chơi thượng nguồn, không làm chủ được công nghệ phụ trợ và vật liệu cốt lõi, nguồn cung phình to sẽ chỉ làm gia tăng mức độ tổn thương trước các biện pháp kiểm soát xuất xứ nghiêm ngặt từ phương Tây. Cùng lúc đó, sự cạnh tranh khốc liệt từ Ấn Độ, Indonesia hay Mexico, những quốc gia sở hữu tài nguyên thượng nguồn hoặc thị trường nội địa khổng lồ, sẵn sàng cuốn trôi lợi thế của các dây chuyền lắp ráp thuần túy.

Theo ông Nguyễn Đức Huy, Phó Giám đốc Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4 TP.HCM, doanh nghiệp không chỉ cần lợi thế về chi phí mà còn phải chứng minh năng lực về dữ liệu, tiêu chuẩn, tốc độ sản xuất, khả năng giao hàng và tính minh bạch trong vận hành. Đây chính là “ngưỡng cửa” mà doanh nghiệp Việt cần vượt qua nếu muốn tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Ông Louis Cao, Giám đốc Vận hành (COO) của Mạng lưới Đổi mới Sáng tạo Bán dẫn Việt Nam, cho rằng, muốn nâng chuỗi giá trị, Việt Nam phải xây dựng một thị trường mua đủ lớn để các tập đoàn bán dẫn thấy việc đầu tư một trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Việt Nam là chính đáng. Đây cũng là lý do Việt Nam cần tiếp tục củng cố cộng đồng doanh nghiệp và các liên kết trong chuỗi gồm doanh nghiệp, startup, nhà cung ứng và người mua... tạo thành hệ sinh thái chuỗi giá trị. 

Thay vì chỉ thu hút đầu tư để mở rộng quy mô xuất khẩu, Việt Nam cần tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước trở thành nhà cung cấp cấp 1, cấp 2 trong các chuỗi sản xuất lớn. Muốn vậy, doanh nghiệp phải đầu tư mạnh hơn cho công nghệ, tự động hóa, quản trị chất lượng, R&D, đồng thời nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường và phát triển bền vững. 

Tín hiệu lạc quan là Chính phủ đang hoàn thiện cơ chế, chính sách, ưu tiên hỗ trợ doanh nghiệp trong nước nghiên cứu, làm chủ công nghệ lõi, công nghệ nền trong lĩnh vực bán dẫn, vi mạch, vật liệu điện tử và tự động hóa.

Để sự hiện diện hôm nay trở thành một vị thế không thể thay thế trong tương lai, Việt Nam buộc phải tận dụng quãng thời gian vàng của dòng vốn kỷ lục hiện tại để bước lên nấc thang mới: từ một công xưởng lắp ráp phụ thuộc trở thành một hệ sinh thái sản xuất xanh, tự chủ công nghệ và gắn kết sâu sắc với chuỗi giá trị toàn cầu.