Mắt xích cuối trong chính sách khí hậu

Từ chiến lược tăng trưởng xanh ở Đà Nẵng đến nỗ lực thích ứng với biến đổi khí hậu tại TP.HCM, các đô thị Việt Nam đang dồn lực đầu tư mạnh mẽ vào phát triển bền vững. Nhưng bên dưới những bản quy hoạch quy mô hàng tỷ USD, các nhà quản lý đang đối mặt với bài toán hóc búa nhất: làm thế nào để lay chuyển hành vi của hàng chục triệu thị dân? 

Khi chính sách cần một “câu chuyện chung”. Thực tế tại nhiều đô thị trên thế giới cho thấy, một sắc lệnh hành chính hay một bản đề án giảm phát thải đồ sộ không mặc nhiên tạo ra sự chuyển dịch của cộng đồng. Theo Phó Giáo sư Giannina Warren, Chủ nhiệm Cấp cao Bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT Việt Nam, ban hành chính sách khí hậu thôi là chưa đủ.  

Trong công trình nghiên cứu khảo sát 20 thành phố tại Vương quốc Anh và Canada, bà Warren nhận diện một nghịch lý đáng ngạc nhiên: rất nhiều đô thị triển khai vô số nỗ lực nhưng lại thiếu đi một sợi dây liên kết vô hình. “Nhiều thành phố có chính sách nhưng lại thiếu câu chuyện chung. Họ đang làm rất nhiều việc nhưng chưa tạo ra được ý nghĩa chung xung quanh những nỗ lực đó”, bà nói.

Nhà chức trách có thể xây cầu, mở đường, dựng nhà ga metro hay ban bố mục tiêu trung hòa carbon, song kết quả cuối cùng lại được định đoạt bởi hàng triệu quyết định vi mô mỗi ngày: người dân chọn phương tiện gì để đi làm, tiêu dùng những sản phẩm nào, doanh nghiệp đầu tư vào đâu và cộng đồng có sẵn lòng đồng hành cùng sự thay đổi hay không. Nếu không có một câu chuyện đủ sức truyền cảm hứng giúp người dân nhận ra vai trò của chính mình trong bức tranh lớn, chính sách sẽ chỉ dừng lại trên giấy.  

Việt Nam sở hữu cấu trúc giao thông độc nhất vô nhị: hơn 70 triệu chiếc xe máy không đơn thuần là phương tiện di chuyển, mà là sinh kế, là mạch đập của cả nền kinh tế vỉa hè. Người dân chỉ thay đổi khi họ tận mắt nhìn thấy và trực tiếp thụ hưởng các giải pháp thay thế ưu việt hơn. Bà Warren cảnh báo, truyền thông không bao giờ có thể thay thế cho hành động thực chất; những câu chuyện hào nhoáng thiếu nền tảng thực tế sẽ rất dễ trượt vào bẫy “tẩy xanh” (greenwashing). Thay vào đó, sức mạnh thuyết phục phải bắt nguồn từ các minh chứng hữu hình mà người dân có thể chạm vào được trong đời sống thường nhật.  

Tại Hà Nội và TP.HCM, những minh chứng hữu hình ấy đang dần định hình rõ nét. Tuyến tàu điện Cát Linh - Hà Đông, đoạn trên cao Nhổn - ga Hà Nội hay metro Bến Thành - Suối Tiên giúp cư dân nhận ra 30 phút ngồi trong toa tàu mát lạnh, thảnh thơi đọc sách hay nghe podcast, đáng giá hơn nhiều so với việc “chôn chân” 45 phút hít khói bụi ở các nút giao kẹt cứng. Sự phủ sóng của mạng lưới xe buýt điện, xe ôm công nghệ thuần điện và các trạm xe đạp công cộng đặt sát ga tàu tạo nên chuỗi kết nối dặm cuối tiện lợi, giúp việc thí điểm các vùng phát thải thấp (LEZ) nhận được sự đồng thuận tự nhiên thay vì cảm giác bị cấm đoán. 

Kết quả là, theo Bộ Xây dựng, điện hóa giao thông đô thị Việt Nam đến nay đã bước qua giai đoạn thử nghiệm để tiến tới quy mô vận hành lớn hơn: hơn 61.000 taxi điện, gần 2.000 xe buýt điện và hơn 15.000 trạm/cổng sạc đang tạo nên một hệ sinh thái giao thông điện ngày càng rõ nét. Bà Warren chỉ ra rằng, khi các minh chứng hữu hình này xuất hiện xuyên suốt và nhất quán, một vòng lặp tự củng cố sẽ được thiết lập: chính sách tạo ra thay đổi thực tế trên đường phố; truyền thông chuyển hóa chúng thành nhận thức chung; nhận thức chung vun đắp niềm tin và thôi thúc người dân tham gia; chính sự tham gia đó lại tiếp sức cho những hành động khí hậu mới.  

Biến “sống xanh” thành căn cước cá nhân. Động lực mạnh mẽ nhất thúc đẩy làn sóng xanh tại Việt Nam hiện nay không xuất phát từ áp lực quy định, mà đến từ khao khát khẳng định bản sắc của thế hệ thị dân trẻ. Họ từ chối những bài giảng giáo điều, nhưng sẵn sàng biến lối sống bền vững thành một dạng “tiền tệ văn hóa”. 

Một ly cà phê sáng đựng trong bình giữ nhiệt cá nhân, chuyến xe buýt điện cuối tuần ngắm hoàng hôn bán đảo Thủ Thiêm, hay những phiên chợ đồ cũ tái chế nhộn nhịp tại các khu phức hợp sáng tạo đang trở thành những tuyên ngôn sống đầy phong cách. Tận dụng độ phủ số hóa cao của Việt Nam, các ứng dụng di động đã nhanh chóng tích hợp tính năng “ví xanh” và trò chơi hóa: mỗi chuyến đi tàu điện, mỗi lần thanh toán không dùng giấy hay cuốc xe ôm điện đều được quy đổi thành điểm thưởng carbon. Hành vi vì môi trường nhờ thế được kích hoạt bằng những niềm vui công nghệ rất cụ thể. 

Để thúc đẩy chuyển đổi xanh và giảm phát thải trong giao thông, theo Phó Giáo sư - Tiến sĩ Đàm Hoàng Phúc, Đại học Bách khoa Hà Nội, cần tập trung vào “3 chữ C”, gồm chuyển đổi hành vi, thay đổi thói quen đi lại, sử dụng phương tiện; cơ sở hạ tầng và cuối cùng là chính sách phù hợp để khuyến khích cá nhân, doanh nghiệp tham gia và thúc đẩy quá trình chuyển đổi. Ba yếu tố này phải được triển khai đồng bộ, nếu không, quá trình chuyển đổi sẽ trở nên thiếu hiệu quả… 

Để xây dựng một bản sắc đô thị gắn liền với hành động khí hậu đáng tin cậy, bà khuyến nghị các nhà quản lý đô thị Việt Nam tập trung vào các trọng tâm. Đó là gắn kết toàn bộ chuỗi giá trị chính sách với việc Thành phố cần khởi đầu bằng việc tổng hợp những gì thực tế đang làm trên mọi lĩnh vực, từ bảo vệ môi trường, quy hoạch giao thông, phát triển du lịch đến xúc tiến đầu tư FDI và gắn kết cộng đồng, để lồng ghép vào một tầm nhìn tương lai thống nhất. 

Ngoài ra, cần bản địa hóa thông điệp cho từng nhóm đối tượng. Hành động khí hậu không mang cùng một ý nghĩa cho tất cả mọi người; cư dân đô thị, hộ kinh doanh vỉa hè, doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) hay các tập đoàn đa quốc gia đều có động lực và trở ngại riêng. Chiến lược vận động phải nói đúng “ngôn ngữ” và chạm đúng lợi ích của từng đối tượng.  

Chìa khóa thành công cuối cùng nằm ở năng lực thu hẹp khoảng cách giữa kỳ vọng và trải nghiệm thực tế, tạo ra sự nhất quán trọn vẹn giữa những gì thành phố cam kết và những gì người dân thực sự cảm nhận được mỗi khi bước chân ra khỏi cửa.