Chân trời mới của mắt lưới

Dọc theo những làng chài ven biển, khi những con tàu trở về sau hải trình dài ngày, thứ ở lại trên bãi cát không chỉ là mùi muối mặn mà còn là hàng lớp lưới đánh bắt rách nát, chực chờ biến thành gánh nặng của biển cả. 

Từng là tài sản mưu sinh quý giá của ngư dân, nhưng khi vòng đời khai thác khép lại, chúng gần như mất hết giá trị ban đầu và trở thành một bài toán nan giải cho môi trường. Sự hiện diện của chúng cùng rác thải nhựa đại dương không đơn thuần làm mất đi vẻ nguyên sơ của bờ biển. 

Báo cáo “Ô nhiễm nhựa đại dương làm xói mòn sinh kế và thu nhập của các cộng đồng ngư dân tại Việt Nam” được công bố trên tạp chí Communications Earth & Environment vào tháng 6/2026, dựa trên khảo sát 199 ngư dân ven bờ tại Hải Phòng, Nam Định và Bến Tre, đã chỉ ra một thực tế nghiệt ngã: rác thải nhựa biển gây thiệt hại kinh tế ở mức trung vị khoảng 3.421 USD cho mỗi con tàu mỗi năm, tương đương 12% doanh thu thường niên. Từng búi rác quấn chặt vào ngư cụ hay kẹt cứng ở chân vịt cướp đi thời gian đánh bắt, làm suy giảm hiệu suất và buộc ngư dân phải gánh thêm chi phí sửa chữa đắt đỏ. 

Dưới góc nhìn sinh thái, vết thương mà đại dương phải gánh chịu còn sâu sắc hơn. Bà Trần Thị Hoa, Chủ tịch Hội đồng Sáng lập kiêm Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Xanh (GreenHub), đồng sáng lập Liên minh Không rác Việt Nam, nhấn mạnh rằng các sinh vật biển rất dễ mắc kẹt trong những mắt lưới vô chủ hoặc nuốt phải túi nylon do nhầm lẫn với thức ăn. Hậu quả là kéo theo sự rạn nứt trong cân bằng sinh thái mong manh của biển. 

Đứng trước cảnh tượng những sợi cước nằm trơ trọi bên bờ biển, bà Huỳnh Thị Tường Vy, Giám đốc Điều hành EchoGreen, tự đặt ra câu hỏi: Liệu vật liệu từng bị ruồng bỏ có thể tìm lại đời sống mới thay vì đè nặng lên môi trường? 

Từ cuối năm 2024, dự án “Lưới xanh - Tái sinh từ biển xanh” chính thức khởi động, mở đường cho dòng sản phẩm mang tên Túi Yêu Thương. Đến nay, khoảng 1 tấn lưới cũ đã được thu gom, chuyển hóa thành gần 7.000 sản phẩm hữu ích. Trong mỗi chiếc túi, khoảng 80% vật liệu cấu thành là lưới đánh cá tái sinh, phần còn lại được bổ sung từ lưới mới và các phụ liệu gia cố. 

Vòng tuần hoàn này không dừng lại ở những con số vật liệu. Nó nhen nhóm sinh kế cho những con người ở hậu phương: 11 phụ nữ, trong đó có 3 người khuyết tật, đang làm việc thường xuyên tại các khâu sơ chế, cắt may. Cùng lúc đó, ngư dân và các điểm tập kết ven bờ có thêm nguồn thu nhập từ việc bán lại ngư cụ cũ. Giá trị của tấm lưới vì thế được nối dài, gắn liền với bàn tay lao động và sự nâng đỡ từ cộng đồng. 

Mô hình đã gặt hái những quả ngọt đầu tiên, tiêu biểu là giải Ba ở nhóm Mô hình Nông nghiệp xanh tại cuộc thi “Sáng kiến nông nghiệp xanh và ESG Việt Nam 2026” vào tháng 10/2026. Hiện tại, những chiếc túi tái sinh đã có mặt tại một số điểm du lịch, kệ siêu thị xanh và các kênh mua sắm trực tuyến. Dẫu vậy, con đường để duy trì dòng chảy này vẫn đầy rẫy chông gai. 

Lưới phế thải cồng kềnh, tốn kém chi phí vận chuyển và đòi hỏi nhiều công đoạn làm sạch thủ công, khiến việc mở rộng quy mô sản xuất không thể tăng tốc đơn giản bằng cách gom thêm thật nhiều lưới. Mặt khác, người tiêu dùng ngày nay có thể rung động trước một thông điệp xanh, nhưng sự gắn bó lâu dài đòi hỏi chất lượng thực chất. Như bà Tường Vy chia sẻ, chiếc túi phải đủ bền chắc và đa dụng để hiện diện trong đời sống thường nhật, bởi chỉ khi được sử dụng nhiều lần, nó mới thực sự kéo dài tuổi thọ vật liệu và thay thế thói quen dùng túi một lần. 

Nhìn rộng ra, việc may túi chỉ là một mắt xích nhỏ trong chuỗi hành trình của vật liệu. Tại EchoGreen, những phần lưới không đạt chuẩn may mặc được chuyển giao tới các nhà máy tái chế công nghiệp để tiếp tục biến đổi. Hơn thế nữa, bài toán rác thải biển không thể giải quyết cục bộ. Theo bà Trần Thị Hoa, nương theo các dòng hải lưu và gió mùa, rác thải nhựa có thể trôi dạt xuyên biên giới giữa các quốc gia cũng như luân chuyển từ tỉnh này sang tỉnh khác, biến thực tế này thành thách thức quản lý liên vùng phức tạp. 

Bởi vậy, tái chế chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi nằm trong một chiến lược tổng thể: từ việc giảm thiểu phát sinh rác tại nguồn, hoàn thiện mạng lưới thu gom đến thúc đẩy thay đổi hành vi tiêu dùng. Giá trị cốt lõi của một sản phẩm tái chế không nằm ở danh xưng, mà ở việc nó trực tiếp cắt giảm lượng rác trôi nổi, vận hành với chi phí hợp lý để tránh phát sinh ô nhiễm thứ cấp và khơi gợi ý thức sống bền vững trong cộng đồng. 

Hành trình từ những mắt lưới rách bên mép sóng đến chiếc túi đời thường cho thấy nỗ lực tìm kiếm sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Đó là bản chất của kinh tế tuần hoàn: biến những gì từng là phế tích thành nguồn sống mới, dung hòa giữa hiệu quả kinh tế và sự vẹn toàn của môi trường qua nhiều vòng đời nối tiếp.