Tái định danh Robusta

Sự kết hợp giữa cơn sốt giá thế giới và sản lượng dồi dào đã đưa ngành cà phê Việt Nam chạm tới đỉnh cao chưa từng có: khép lại niên vụ 2025-2026 với sản lượng xuất khẩu khoảng 1,8 triệu tấn và kim ngạch ước đạt kỷ lục 8,5 tỷ USD. Thế nhưng, bên trong khán phòng Hội nghị Tổng kết niên vụ do Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (Vicofa) tổ chức, bầu không khí không chỉ có niềm hân hoan. 

Nghịch lý cà phê
Báo cáo từ ông Đỗ Xuân Hiền, Chánh văn phòng Vicofa, cho thấy trong niên vụ, cà phê nhân xanh vẫn là trụ cột với kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 1,65 triệu tấn, chiếm tới 92% tổng khối lượng xuất khẩu của cả nước. Giá xuất khẩu bình quân của cà phê nhân xanh chỉ đạt khoảng 4.240 USD/tấn. Trong khi đó, phân khúc cà phê chế biến sâu đạt giá bình quân lên tới 10.520 USD/tấn, gấp gần 2,5 lần hạt thô. Toàn ngành chỉ xuất khẩu được khoảng 142.600 tấn cà phê chế biến sâu, tương đương vỏn vẹn 8% sản lượng, dù nhóm này đóng góp tới 18% tổng kim ngạch (khoảng 1,5 ỷ USD). 

Nhìn nhận thực tế này, ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Vicofa, thẳng thắn chia sẻ: “Tỷ lệ xuất khẩu cà phê nhân thô vẫn còn cao. Mặc dù xuất khẩu cà phê chế biến tiếp tục tăng nhưng tỷ trọng vẫn còn thấp so với tiềm năng của ngành cà phê Việt Nam”.

Một chi tiết khiến các chuyên gia phân tích kinh tế quốc tế bất ngờ: giữa lúc xuất khẩu 1,8 triệu tấn cà phê, Việt Nam lại chi ra tới 921,28 triệu USD để nhập khẩu 172.252 tấn cà phê trong niên vụ 2025-2026. Con số này tăng vọt lần lượt 57% về lượng và 64,5% về giá trị so với niên vụ trước, trong đó riêng cà phê nhân nhập khẩu đạt 149.200 tấn (trị giá 703,62 triệu USD). 

Tại sao một nhà xuất khẩu hàng đầu lại phải chi gần 1 tỷ USD mua cà phê ngoại? Đó là khi giá Robusta nội địa tăng kỷ lục, các nhà máy chế biến cà phê hòa tan quy mô lớn tại Việt Nam buộc phải nhập khẩu cà phê nhân thô có giá cạnh tranh hơn từ Indonesia, Lào để tối ưu hóa công thức pha trộn và bảo vệ biên lợi nhuận. 

Ngoài ra, cơn khát Arabica đặc sản trong làn sóng cà phê thứ 3 (specialty coffee) bùng nổ mạnh mẽ tại các đô thị lớn như TP.HCM và Hà Nội. Do thổ nhưỡng Việt Nam chỉ trồng được lượng nhỏ Arabica (tập trung ở Cầu Đất, Sơn La), các chuỗi cà phê specialty phải nhập khẩu những dòng Arabica cao cấp từ Ethiopia, Colombia hay Kenya. 

Cuối cùng là thị hiếu hàng ngoại đóng gói khi người tiêu dùng trẻ sẵn sàng chi trả cao cho các sản phẩm cà phê đóng lon (RTD) hay cà phê hòa tan nhập khẩu từ Hàn Quốc, Nhật hoặc châu Âu. 

Hộ chiếu xanh cho cà phê Việt
Sau cột mốc kỷ lục về xuất khẩu, ông Nguyễn Nam Hải nhận định rằng để ngành cà phê tự tin hướng đến cột mốc 10 tỷ USD và xa hơn nữa, chìa khóa bắt buộc là phải phát triển các dòng sản phẩm giá trị cao: từ chế biến sâu, sản phẩm xanh cho đến cà phê đặc sản. 

Thực tế, nhiều doanh nghiệp trong nước như Vĩnh Hiệp, Phúc Sinh, Intimex và Trung Nguyên… đang xây thêm nhà máy chế biến sâu vào thời điểm đơn hàng có sẵn tới hết năm 2026. Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng Giám đốc Intimex, cho rằng việc đẩy mạnh chế biến sâu là hướng đi tất yếu. Bán cà phê nhân đơn thuần khó tạo ra mức giá trị và khả năng giữ khách hàng như các sản phẩm đã qua chế biến. 

Đáng chú ý, ngành cà phê thế giới đang chuyển trục từ chỗ thiên về Arabica sang việc tăng cường phối trộn Robusta - nơi Việt Nam là nguồn cung số 1 thế giới - để cắt giảm chi phí và đáp ứng thị hiếu mới của người tiêu dùng. 

Hòa cùng làn sóng trỗi dậy của Robusta, ngành cà phê Việt Nam đang chuẩn bị một cú hích thương mại quy mô lớn. Vicofa đã chính thức đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp triển khai chương trình quảng bá thương hiệu Robusta Việt Nam với kinh phí dự kiến khoảng 2 triệu USD. Khoản đầu tư này mang sứ mệnh xóa bỏ định kiến hàng chục năm qua, thiết lập bảo hộ chỉ dẫn địa lý và mở đường cho các sản phẩm chế biến sâu có thương hiệu của Việt Nam tiến thẳng lên kệ hàng cao cấp tại EU, Bắc Mỹ và Đông Á. 

Song song với câu chuyện thương hiệu, “tấm hộ chiếu xanh” đang trở thành vũ khí cạnh tranh mới. Vicofa xác định việc thích ứng với Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) là nhiệm vụ sống còn trong niên vụ 2026-2027 và giai đoạn 2026-2030. Các lô hàng cà phê Việt Nam chứng minh được nguồn gốc hợp pháp, không gây mất rừng hiện được các nhà rang xay châu Âu săn đón với mức giá cộng thêm khoảng 50 USD/tấn. Tính bền vững không còn là rào cản chi phí, mà đã trở thành công cụ gia tăng biên lợi nhuận trực tiếp. 

Cột mốc 8,5 tỷ USD đã khẳng định vị thế không thể lay chuyển của Việt Nam trên bản đồ an ninh nguyên liệu toàn cầu. Nhưng với mục tiêu vươn tới mốc 10 tỷ USD hay xa hơn, cuộc chiến của cà phê Việt trong thập kỷ tới không còn là mở rộng bao nhiêu hecta đất trồng, mà là cuộc đua về công nghệ chế biến, sở hữu trí tuệ và bản sắc thương hiệu, để thế giới không chỉ mua cà phê thô của Việt Nam, mà phải trân trọng và khao khát thưởng thức từng tách Robusta thượng hạng mang tên Việt Nam.