Đánh thức “vàng xanh”

Bà Lương Thị Mỹ Huệ vẫn nhớ rõ những buổi chiều muộn sau giờ tan sở tại một cơ quan nhà nước ở Đăk Tô, khi từng tốp người dân từ các buôn làng xa xôi gùi thảo dược tươi đến bán. 

Bước ngoặt kinh doanh

Hơn 20 năm gắn bó với Tây Nguyên, bà chứng kiến một nghịch lý nhức nhối của nông nghiệp địa phương: tài nguyên rừng trù phú, nhưng người trồng trọt mãi mắc kẹt ở tầng đáy của chuỗi giá trị vì chỉ bán nguyên liệu thô. 

“Tôi nhận thấy nhiều nông sản có chất lượng nhưng giá trị mà người sản xuất nhận được còn hạn chế do phụ thuộc vào thị trường nguyên liệu thô”, bà Huệ, hiện là Giám đốc Công ty Thảo dược Tây Nguyên (DATO), chia sẻ. 

Nghịch lý ấy đã khơi mở cho một bước ngoặt kinh doanh. Thay vì chỉ dừng lại ở khâu gom hàng, bà dành nhiều năm mày mò cách sơ chế, phơi sấy và đưa khổ qua rừng thành những hộp trà túi lọc đạt chứng nhận OCOP 3 sao vào năm 2019. Đến nay, DATO đã sở hữu nhà máy có công suất chế biến 200 tấn nguyên liệu mỗi năm, liên tục mở rộng danh mục sang sâm dây, gừng, nghệ và lạc tiên.

Với các doanh nghiệp chế biến sâu, phép thử lớn nhất nằm ở khâu liên kết vùng nguyên liệu. Hiện tại, DATO đã thiết lập vùng trồng khoảng 300 ha với hơn 500 hộ nông dân liên kết, trong đó khoảng 70% là đồng bào dân tộc thiểu số. Mô hình liên kết này giúp thu nhập của các hộ tham gia tăng khoảng 10-15%. “Tôi mong muốn không chỉ tạo ra sản phẩm có giá trị thương mại cao hơn, mà còn góp phần mở rộng sinh kế, tạo việc làm và giúp bà con nâng cao thu nhập từ chính nguồn tài nguyên của quê hương”, bà Huệ cho biết. 

Hành trình từ mớ thảo dược dại đến kệ hàng tiêu dùng tại Đăk Tô phản ánh một cuộc chuyển dịch chiến lược mà ngành dược liệu Việt Nam đang theo đuổi: thoát khỏi vòng luẩn quẩn của nông sản thô. 

Theo thông tin từ Viện Dược liệu thuộc Bộ Y tế, Việt Nam đang sở hữu hơn 5.000 loài cây thuốc cùng kho tàng y học cổ truyền phong phú. Đây là nền tảng đáng kể để xây dựng ngành công nghiệp dược liệu thương mại hóa, phục vụ thị trường nội địa lẫn xuất khẩu quốc tế. Tiến sĩ Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện Dược liệu, chỉ rõ rằng giá trị nghiên cứu khoa học không thể chỉ dừng lại ở các báo cáo học thuật mà bắt buộc phải tạo ra hiệu quả thực tiễn cho thị trường. 

DATO từng ghi dấu ấn khi xuất khẩu thành công 48 tấn gừng tươi sang Mỹ và từng bước đưa sản phẩm tiếp cận các thị trường khó tính như Úc, Hàn Quốc và Trung Đông. Nhưng bán nguyên liệu thô theo container và bán sản phẩm chế biến tinh là 2 cuộc chơi có luật lệ hoàn toàn khác biệt. “Thách thức lớn nhất là làm sao đồng bộ chất lượng, năng lực sản xuất, chi phí và yêu cầu riêng của từng thị trường”, bà Huệ nhấn mạnh. 

Thay đổi định vị

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật, các nước nhập khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu khắt khe về chất lượng, an toàn thực phẩm, kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc. Thực tế, không có tiêu chuẩn GACP-WHO, thảo dược chỉ có thể bán trôi nổi dưới dạng gia vị hoặc nông sản cấp thấp, không thể vào chuỗi sản xuất dược phẩm/thực phẩm chức năng quốc tế.

Theo báo cáo của Grand View Research, thị trường thảo dược toàn cầu được dự báo trị giá 630 tỷ USD vào năm 2033 từ mức 107,7 tỷ USD năm 2025, với CAGR 24,8% trong giai đoạn 2026-2033. Với Việt Nam, dù đứng trong top đầu thế giới về xuất khẩu một số dược liệu thô (như quế, hồi với kim ngạch khoảng 250-300 triệu USD/năm), nhưng tổng kim ngạch xuất khẩu dược liệu mới chỉ dao động ở mức vài trăm triệu USD, chiếm chưa đầy 1% thị phần toàn cầu.

Trung Quốc và Ấn Độ hiện chiếm lĩnh phần lớn thị trường cung cấp nguyên liệu dược thảo thế giới. Tuy nhiên, các nhà sản xuất dược - mỹ phẩm tại Mỹ, EU và Nhật đang chủ động đa dạng hóa chuỗi cung ứng nhằm giảm thiểu rủi ro địa chính trị và đứt gãy logistics. Với khí hậu nhiệt đới gió mùa đa dạng từ vùng cao Tây Bắc, Tây Nguyên đến đồng bằng, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành cứ điểm sản xuất dược liệu sạch thay thế nếu thiết lập được các vùng nguyên liệu đạt chuẩn. 

Tuy nhiên, người tiêu dùng phương Tây và các thị trường phát triển không mua khổ qua rừng hay sâm dây đơn thuần như một cây thuốc; họ mua giải pháp: trà thanh lọc, sản phẩm hỗ trợ đường huyết, tăng cường miễn dịch. Thay đổi định vị này là chìa khóa để nâng mức giá bán lẻ. Câu chuyện liên kết với 70% đồng bào dân tộc thiểu số của DATO là một điểm cộng lớn. Các thị trường cao cấp sẵn sàng trả giá cao hơn cho những sản phẩm có chỉ dẫn địa lý, thương mại công bằng và bảo tồn đa dạng sinh học dưới tán rừng.