Siết quản lý trưng bày thuốc lá: Bài học thực thi từ kinh nghiệm quốc tế

Từ thực tiễn tại Australia và Malaysia, các chuyên gia quốc tế cho rằng hiệu quả của quy định quản lý trưng bày thuốc lá tại điểm bán không chỉ nằm ở mức độ siết chặt, mà phụ thuộc rất lớn vào năng lực thực thi và một lộ trình chuyển tiếp phù hợp để thị trường thích ứng.

Đề xuất cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán được đề cập trong Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) đang nhận được sự quan tâm của dư luận. Việc nâng mức quản lý lên cấm trưng bày hoàn toàn so với quy định hiện hành cho phép trưng bày hạn chế đã đặt ra bài toán thực tiễn về tính khả thi, khả năng thích ứng của hàng chục vạn điểm bán lẻ truyền thống và năng lực giám sát của các lực lượng chức năng.

Kinh nghiệm triển khai từ Australia và Malaysia mang lại những góc nhìn tham chiếu đáng chú ý cho Việt Nam.

Australia: Thách thức buôn lậu khi thiếu nguồn lực thực thi

Australia là một trong những quốc gia tiên phong siết chặt kiểm soát thuốc lá: Vùng lãnh thổ Thủ đô (ACT) cấm trưng bày từ năm 2010 trước khi nhân rộng ra toàn quốc, kết hợp với chính sách thuế cao và bao bì trơn.

Tuy nhiên, ông Rohan Pike, cựu điều tra viên Cảnh sát Liên bang và từng phụ trách lực lượng đặc nhiệm thuốc lá của Lực lượng Biên phòng Australia, chỉ ra mặt trái trong khâu thực thi. Đó là nguy cơ phình to của thị trường ngầm: Khi các rào cản hành chính và thuế phí đối với sản phẩm chính ngạch tăng quá nhanh mà năng lực kiểm soát biên giới và thị trường nội địa không theo kịp, người tiêu dùng có xu hướng dịch chuyển sang thuốc lá lậu giá rẻ. Hiện hơn 80% người hút thuốc tại Australia được ghi nhận tiếp cận các nguồn hàng bất hợp pháp.

Bên cạnh đó, thực thi đòi hỏi nguồn lực tương xứng. Ban hành lệnh cấm thì nhanh, nhưng giám sát tuân thủ đòi hỏi ngân sách và nhân sự rất lớn. Khi sản phẩm hợp pháp bị che khuất hoàn toàn, lợi thế nhận diện của hàng chính ngạch giảm sút, vô tình tạo điều kiện cho các đường dây buôn lậu vốn đã quen che giấu sản phẩm dưới quầy kệ.

Ông Rohan Pike nhận định chính sách quản lý chỉ thực sự hiệu quả khi đi đôi với nâng cao nhận thức cộng đồng và năng lực kiểm soát thị trường.

Malaysia: Giá trị của lộ trình chuyển tiếp và quy chuẩn kỹ thuật

Khác với Australia, Malaysia khi áp dụng lệnh cấm trưng bày theo Đạo luật Kiểm soát Thuốc lá vì Sức khỏe Cộng đồng 2024 (Act 852, có hiệu lực từ tháng 10/2024) đã chủ động xây dựng lộ trình chuyển tiếp từng bước.

TS. Dato’ Sri Akhbar Bin Satar nhấn mạnh chính sách cần rõ ràng và đi kèm năng lực thực thi tương xứng.

Tiến sĩ Dato' Sri Akhbar Bin Satar, Chủ tịch Hiệp hội Liêm chính và Quản trị Malaysia (MIG), chia sẻ các bài học quản trị công. Malaysia có hơn 51.000 điểm bán chịu tác động. Nếu chuỗi bán lẻ hiện đại dễ dàng bố trí tủ kín hoặc nhân sự chuyên trách, thì các tiệm tạp hóa nhỏ của hộ gia đình lại gặp áp lực lớn về chi phí cải tạo mặt bằng và kệ hàng.

Ban đầu, chính phủ dự kiến thời gian chuẩn bị 6 tháng, nhưng sau đó đã nới rộng lên 12 tháng (đến tháng 10/2025) để ưu tiên truyền thông, hướng dẫn kỹ thuật và nhắc nhở trước khi chính thức áp dụng chế tài xử phạt.

Doanh nghiệp cần văn bản hướng dẫn cụ thể về việc che chắn ra sao, kích thước bảng niêm yết giá như thế nào, tránh tình trạng cán bộ thực thi hiểu và áp dụng tùy nghi tại mỗi địa phương.

Để mục tiêu giảm tỷ lệ tiếp cận thuốc lá, đặc biệt ở giới trẻ, đạt hiệu quả thực chất mà không gây đứt gãy thị trường hay tạo gánh nặng bất khả thi cho cơ sở kinh doanh, các chuyên gia quốc tế khuyến nghị quá trình xây dựng luật có thể cân nhắc.

- Phân định rõ đối tượng điều chỉnh: Tập trung kiểm soát nghiêm ngặt tại các điểm bán lẻ - nơi người tiêu dùng và giới trẻ trực tiếp tiếp xúc - thay vì mở rộng đồng loạt sang cả các cơ sở bán buôn, nơi cửa hàng cũng chính là nơi lưu kho, phân phối và cung ứng hàng hóa giữa các thương nhân với nhau, không trực tiếp bán sản phẩm cho người tiêu dùng cuối.

- Quy chuẩn rõ giữa quảng bá và định danh hàng hóa: Tách biệt rõ giữa hành vi "trưng bày quảng bá hình ảnh" (cần cấm) với việc "niêm yết danh mục sản phẩm và bảng giá" để đảm bảo quyền tiếp cận thông tin nguồn gốc hợp pháp của người tiêu dùng.

- Thiết kế lộ trình chuyển tiếp thỏa đáng: Một khoảng thời gian chuyển tiếp (khoảng 12–24 tháng) kèm hướng dẫn kỹ thuật chi tiết sẽ giúp hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ thích ứng, đồng thời tạo điều kiện cho các lực lượng quản lý thị trường, công an hoàn thiện quy trình kiểm tra, giám sát hiệu quả.