Tính tiền tuổi lên 5?

Đối với nhiều thế hệ người Việt, bài học tài chính đầu đời thường gắn liền với con heo đất bằng sứ, những phong bao lì xì hay vài ngàn đồng tiền công rủng rỉnh sau khi nhổ tóc sâu cho ông bà. Nhưng ngày nay, những bài học thực tế mang tính chạm - nắm đó đang dần bốc hơi trong thời kỳ của thanh toán không tiền mặt, ví điện tử và các cú quét mã QR.  

Trẻ em lớn lên và chứng kiến các giao dịch mua sắm diễn ra mượt mà chỉ qua một cú chạm màn hình điện thoại, khiến đồng tiền ngày càng trở nên “vô hình”. Hệ quả là chúng ít có cơ hội thấu hiểu giá trị của đồng tiền hay học cách đưa ra những quyết định tài chính cơ bản.

Đây không còn là câu chuyện của riêng từng gia đình mà đã trở thành một bài toán vĩ mô trên toàn cầu. Theo kết quả đánh giá PISA 2022 của OECD, khoảng 18% học sinh tại các quốc gia tham gia khảo sát chưa đạt mức năng lực tài chính cơ bản, trong khi các quốc gia như Singapore, Anh, Úc hay Canada đã sớm đưa giáo dục tài chính vào trường học để hình thành thói quen quản lý tiền từ nhỏ.

Trung Quốc cũng đang nở rộ dịch vụ huấn luyện chỉ số tài chính FQ (financial quotient) dành cho học sinh, với mục đích đào tạo ra những “Warren Buffett nhí”.  

Tại Mỹ, các công ty Robinhood, Schwab, Vanguard, Fidelity và Acorns đang đẩy mạnh cung cấp sản phẩm cho nhóm khách hàng nhí. Theo ông Noah Kerner, CEO Acorns, mục tiêu của Công ty là giúp trẻ hiểu rằng những khoản đầu tư nhỏ nhưng đều đặn có thể tạo ra khác biệt lớn trong dài hạn. Phụ huynh có thể cho phép con đầu tư tiền tiêu vặt hoặc tiền kiếm được từ việc nhà và các công việc nhỏ, phù hợp với lứa tuổi.

Khoảng trống đào tạo này tại Việt Nam đã trở thành động lực cho ông Nguyễn Xuân Đông, một nhà đầu tư kiêm nhà sáng lập nền tảng giáo dục tài chính RUVA. Mọi thứ không bắt đầu từ một bản kế hoạch kinh doanh phức tạp, mà từ một câu hỏi ngây ngô rất đời thường của cô con gái 8 tuổi: “Ba ơi! Sau này con muốn làm công việc như ba thì con phải học gì?”.  

Câu hỏi ấy đã lật mở một lỗ hổng lớn trong hệ thống giáo dục phổ thông. “Trước đây, chúng ta chỉ học toán, học văn, học ngoại ngữ... nhưng không ai dạy cách ứng xử với tiền, làm sao để sử dụng tiền hiệu quả”, ông Đông chia sẻ. “Dưới góc nhìn của người làm đầu tư, tiết kiệm chỉ là một phần, quan trọng hơn là hiểu cách để đồng tiền tạo ra giá trị lâu dài”, ông nói thêm.  

Nhận thức này đã thúc đẩy ông Đông tham chiếu khung năng lực của OECD và các mô hình quốc tế để tạo ra RUVA. Các bài học trên nền tảng được gói gọn trong 10 phút, kết hợp giữa khái niệm, tình huống và thực hành, sau đó được rà soát kỹ lưỡng bởi các chuyên gia tài chính và người viết sách thiếu nhi. Chỉ sau hơn một tháng triển khai (từ giữa tháng 6/2026), nền tảng này đã thu hút gần 18.000 lượt truy cập với tỷ lệ 22% người dùng quay trở lại.

Tuy nhiên, nhà sáng lập RUVA nhấn mạnh rằng công nghệ không thể thay thế con người. Điểm cốt lõi của chương trình nằm ở vai trò đồng hành của phụ huynh, những người được khuyến khích cùng con trao đổi và thực hành các bài học về tiền trong các tình huống hằng ngày. Mục tiêu của những nỗ lực này không phải là nhào nặn ra những “nhà đầu tư nhí”. 

Tiến sĩ Dương Ngân Hà, giảng viên Học viện Ngân hàng và cố vấn tài chính tại FIDT, nhận định chúng ta cần thay đổi góc nhìn về giáo dục tài chính. “Đây không phải là dạy trẻ làm giàu hay quá sớm quan tâm đến tiền bạc, mà là dạy trẻ biết trân trọng giá trị của đồng tiền, hiểu rằng tiền đến từ lao động”, bà nói. 

Giáo dục tài chính thực chất là giáo dục về lối sống và trách nhiệm. Tiến sĩ Hà cho biết, 4-5 tuổi đã là thời điểm phù hợp để bắt đầu tiếp cận, thông qua việc giúp trẻ phân biệt rạch ròi giữa “điều mình muốn” và “điều mình cần”. Khi lớn hơn, bài học sẽ được nâng cấp lên quản lý tiền tiêu vặt, so sánh giá mua sắm và lập kế hoạch tiết kiệm. Theo bà, trường học tốt nhất đôi khi không nằm trong sách vở, mà ở ngay các tình huống hằng ngày như đi siêu thị hay lúc nhận tiền lì xì. 

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, cũng cho hay, giáo dục tài chính từ sớm giúp thế hệ trẻ hình thành tư duy quản trị rủi ro, hiểu rõ nguyên tắc lợi nhuận để biết rằng không tồn tại những cơ hội “việc nhẹ, lương cao” dễ dàng, qua đó giảm thiểu hệ lụy từ tín dụng đen, nợ xấu và các cú sốc tài chính cá nhân. 

Dù việc xây dựng một môn học riêng về tài chính có thể chưa cần thiết ngay lúc này, nhưng việc lồng ghép kiến thức vào chương trình tiểu học và tăng cường sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường là hoàn toàn khả thi. Trong bối cảnh trẻ em tiếp xúc quá sớm với quảng cáo mạng và mua sắm trực tuyến, nếu người lớn không chủ động hướng dẫn, trẻ rất dễ hình thành những thói quen tiêu dùng thiếu kiểm soát. Cuối cùng, điều đọng lại của giáo dục tài chính không nằm ở những con số khô khan. 

“Điều quan trọng nhất không phải là con biết tính lãi suất từ sớm, mà là con hiểu rằng mỗi đồng tiền đều có giá trị và mỗi quyết định chi tiêu đều cần được cân nhắc”, Tiến sĩ Dương Ngân Hà nhấn mạnh. Trong kỷ nguyên của những cú chạm thanh toán vô hình, việc dạy trẻ biết sống chậm lại và có trách nhiệm trước mỗi quyết định chi tiêu chính là khoản đầu tư sinh lời nhất cho tương lai.