Vẽ lại chuỗi cung ứng

Tại những nhà máy dệt may ở Bình Dương, tiếng máy may vẫn lạch cạch đều đặn, nhưng trong các phòng họp chiến lược, bầu không khí đã thay đổi. Biến động địa chính trị tại Trung Đông không còn là những dòng tin tức xa xôi; chúng đã trở thành một “bài kiểm tra áp lực” khắc nghiệt trực tiếp lên khả năng chống chịu của doanh nghiệp.

Cú sốc đứt gãy chuỗi cung ứng

Trong thế giới phẳng, một tiếng nổ tại Vịnh Aden có thể dẫn đến sự trống rỗng trên các kệ hàng tại New York hay Paris. Đối với Việt Nam, quốc gia có độ mở kinh tế lớn, tác động từ rủi ro này là không thể tránh khỏi.

Việc các nhóm dân quân tấn công tàu hàng tại Biển Đỏ đã buộc các hãng tàu phải vòng qua Mũi Hảo Vọng. Hệ quả là hành trình kéo dài thêm 10-14 ngày, đẩy phụ phí lên tới 2.000-4.000 USD/container. Eo biển Hormuz, nơi 1/5 lượng dầu thô toàn cầu đi qua, đang ở trạng thái “đóng cửa thực tế” khi các nhà khai thác rút lui. Với Việt Nam, đây là vùng nguy hiểm vì Kuwait cung cấp tới 85% lượng dầu thô cho 2 nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Long Sơn. Chi phí vận tải biển có thể tăng từ 15-30% khi giá dầu biến động mạnh. 

Ông Ngô Khắc Lễ, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), cho biết tại Việt Nam, chi phí logistics vốn đã chiếm tới 16-20% GDP, cao hơn nhiều so với mức trung bình thế giới (10-12%), nay áp lực càng gia tăng. “Chi phí logistics cao không chỉ làm giảm biên lợi nhuận của doanh nghiệp mà còn làm suy giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu”, ông Lễ nhận định.

Trong khi đó, theo ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng Dầu Việt Nam, giá năng lượng có mối liên hệ trực tiếp với chi phí sản xuất và vận tải. Thực tế cho thấy trong những giai đoạn giá dầu tăng mạnh, chi phí vận tải biển có thể tăng từ 15-30%, trong khi chi phí sản xuất của nhiều ngành công nghiệp cũng bị đẩy lên đáng kể. 

Ông Cao Thúc Uy, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), cũng bày tỏ nỗi lo ngại khi cho biết trong khoảng một tháng tới, hoạt động xuất khẩu sang Trung Đông có thể bị hạn chế, nhu cầu giảm khoảng 10% so với năm 2025. Ngoài yếu tố chi phí, tính ổn định của hệ thống logistics cũng đang trở thành vấn đề đáng quan tâm. 

Từ “phòng thủ” sang “thích ứng chủ động” 

Những gián đoạn trong chuỗi vận tải toàn cầu trong giai đoạn dịch bệnh trước đây đã cho thấy sự mong manh của hệ thống này. Hiện nay, khi địa chính trị tiếp tục biến động, nguy cơ gián đoạn logistics vẫn luôn hiện hữu. Vì thế, thị trường thế giới đang chuyển dịch từ kỷ nguyên “hiệu quả tối đa” sang “khả năng phục hồi tối đa”. Người mua quốc tế giờ đây ưu tiên sự ổn định hơn là giá thấp nhất tuyệt đối. 

Sự đứt gãy cấu trúc thương mại buộc doanh nghiệp Việt phải viết lại kịch bản vận hành. Mô hình “Just-in-time” (sản xuất đúng thời điểm) đã lộ nhược điểm trước các cú sốc địa chính trị thường trực. Để tăng “sức đề kháng”, giới chuyên gia và doanh nghiệp đang triển khai các trụ cột chiến lược mới. Đó là gia tăng bộ đệm tồn kho, chấp nhận chi phí tồn kho cao hơn để đổi lấy sự an toàn về nguyên vật liệu chiến lược. Bên cạnh đó, đa dạng hóa địa lý, duy trì ít nhất 2 nhà cung cấp từ 2 khu vực khác nhau cho mọi nguyên liệu trọng yếu. Đặc biệt là giải pháp phòng hộ tài chính, sử dụng các hợp đồng kỳ hạn tỷ giá và phòng hộ giá nhiên liệu như một công cụ quản lý rủi ro bắt buộc. 

Đồng thời, các doanh nghiệp nhỏ liên kết thành “liên minh mua hàng chung” để tăng vị thế đàm phán với các hãng tàu. “Doanh nghiệp cần chuẩn bị cả chiến lược ngắn hạn và dài hạn để ứng phó với các cú sốc bên ngoài, bao gồm rà soát hợp đồng, chia sẻ chi phí với đối tác, đảm bảo dòng tiền, duy trì quan hệ kinh doanh, đồng thời xây dựng kịch bản dự phòng, đa dạng hóa thị trường”, Tiến sĩ Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, lưu ý.

“Chuyển đổi từ logistics truyền thống sang quản trị chuỗi cung ứng là xu hướng tất yếu”, ông Huỳnh Phúc Thiện, Giám đốc Phát triển Kinh doanh của Công ty Glotrans Logistics, nhận định. Đây không chỉ là thay đổi về phạm vi hoạt động, mà còn là thay đổi tư duy từ vận hành đơn lẻ sang quản trị tổng thể dòng chảy hàng hóa, thông tin và giá trị. Theo các chuyên gia, để phát triển bền vững, các ngành hàng cần đẩy mạnh sản xuất, phát triển sản phẩm mới, nâng cao giá trị gia tăng và tỷ lệ nội địa hóa, chuyển từ gia công sang sản xuất, chủ động ứng phó với rào cản và biện pháp phòng vệ thương mại.