Cuộc chiến cỏ & nhựa

Tại Phan Xích Long, một tuyến đường sầm uất ở TP.HCM, hàng dài shipper kiên nhẫn chờ đợi trước các quán ăn. Những túi đồ ăn liên tục được chuyển ra, đóng gói gọn gàng trong hộp nhựa, ly nhựa và túi nylon buộc chặt. Nhịp vận hành này diễn ra nhanh, quen thuộc đến mức gần như không có chỗ cho những lựa chọn thay thế nào khác.

Từng là “ngôi sao” trong làn sóng sống xanh vài năm trước, nhưng giờ đây, các sản phẩm thân thiện với môi trường đang dần mờ nhạt trong đời sống hằng ngày. Thực trạng này phản ánh một nghịch lý: khi nhận thức về môi trường tăng cao, nhựa dùng một lần vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối nhờ yếu tố chi phí và sự tiện lợi.

Tiến sĩ Phạm Hương Trang, Đại học RMIT Việt Nam, nhận định rằng thị trường đang ở giai đoạn “hậu hype” - thời điểm mà sự hứng khởi ban đầu qua đi và bộc lộ những giới hạn thực sự. “Ống hút tre, chén mo cau, bao bì sinh học… từng tạo ra làn sóng quan tâm rất tốt, nhưng không tự động chuyển thành thói quen mua hàng bền vững”.

Giai đoạn 2018-2019, làn sóng Zero Waste bùng nổ mạnh mẽ tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM. Tuy nhiên, sau đại dịch COVID-19, thói quen tiêu dùng đã có bước lùi đáng kể. Sự lên ngôi của kinh tế giao hàng chính là “kẻ tiếp tay” cho nhựa dùng một lần.

Sự tiện lợi là ưu tiên hàng đầu vì trong một nhịp sống hối hả, việc mang theo bình nước cá nhân hay hộp đựng riêng trở thành gánh nặng đối với nhiều người trẻ. Chi phí chênh lệch cũng là một rào cản khác khi một chiếc ống hút nhựa có giá gần như bằng không, trong khi ống hút giấy hoặc cỏ có chi phí cao gấp 3-5 lần. Đối với các chủ doanh nghiệp nhỏ đang vật lộn với lạm phát, việc chọn phương án rẻ hơn là điều tất yếu để sinh tồn. Hiện nay, các sản phẩm xanh đang có xu hướng “co cụm” vào nhóm khách hàng thu nhập cao tại đô thị. Ở thị trường đại trà, chúng vẫn là lựa chọn của thiểu số khi giá thường cao hơn nhựa truyền thống từ 20-50%.

Không chỉ người tiêu dùng, các doanh nghiệp cũng đang phải vật lộn với bài toán kinh phí, đặc biệt sau đại dịch COVID-19. Ông Nguyễn Văn Tuyến, CEO Công ty Mega Eco, cho biết sự quan tâm đến sản phẩm thân thiện với môi trường bị suy giảm nghiêm trọng vì doanh nghiệp phải ưu tiên tồn tại.

Thực trạng phân hóa đang diễn ra rõ rệt. Nhóm nhỏ các chủ doanh nghiệp có ý thức môi trường, chấp nhận thêm chi phí để tăng giá trị sản phẩm. Nhưng đại đa số hàng triệu quán vỉa hè, dịch vụ giao hàng nhỏ lẻ vẫn nằm ngoài cuộc chơi do thiếu động lực tài chính và áp lực pháp lý. Đáng chú ý, nhu cầu trong nước thấp đến mức các doanh nghiệp sản xuất như Mega Eco phải xuất khẩu đến 70% sản phẩm sang các thị trường khó tính như Bắc Mỹ, châu Âu và Hàn Quốc.

Việt Nam hiện đối mặt với áp lực rác thải nhựa khổng lồ, trong khi hạ tầng xử lý vẫn chưa tương xứng với các con số đáng chú ý: 1,8 triệu tấn là lượng rác thải nhựa phát sinh tại Việt Nam mỗi năm; 27% là tỷ lệ rác thải nhựa được tái chế hoặc tận dụng; 0,28-0,73 triệu tấn là lượng nhựa bị thải trực tiếp ra biển hằng năm.

Sự chững lại của các sản phẩm xanh không hẳn là thất bại, mà là giai đoạn điều chỉnh để loại bỏ những giải pháp mang tính phong trào. Để thay đổi cục diện, các chuyên gia tin rằng chìa khóa nằm ở chính sách và công nghệ hơn là chỉ kêu gọi ý thức môi trường. Chẳng hạn, việc áp thuế cao đối với túi nylon khó phân hủy và các quy định về Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), buộc các nhãn hàng phải có trách nhiệm thu hồi bao bì, được xem là chìa khóa để thay đổi cục diện.

Bà Nguyễn Thị Bích Vân, Giám đốc Truyền thông Central Retail Việt Nam, cho biết, Central Retail chính thức hoàn tất chuyển đổi sang 100% túi phân hủy sinh học tại quầy thu ngân và quầy cân thực phẩm trong hệ thống siêu thị GO!, Tops Market và mini go! trên toàn quốc. Chỉ trong 2 tháng đầu năm 2026, doanh nghiệp này đã thay thế khoảng 280 tấn túi nhựa dùng một lần bằng túi phân hủy sinh học. 

Ông Nguyễn Ngọc Thắng, Phó Tổng Giám đốc Saigon Co.op, cũng cho biết, siêu thị đã ngừng kinh doanh túi nylon khó phân hủy, chuyển sang 100% túi tự hủy sinh học và túi tái sử dụng nhiều lần, thay thế ống hút/dao, muỗng nhựa bằng vật liệu bã mía, giấy, gạo...

Thị trường không thiếu những sáng kiến xanh như túi làm từ tinh bột ngô, bao bì từ rong biển... Nhưng chừng nào nhựa dùng một lần vẫn còn là lựa chọn “rẻ và tiện” nhất thì những sản phẩm thân thiện với môi trường vẫn sẽ chỉ dừng lại ở mức độ là những phụ kiện “làm đẹp” cho lối sống của một bộ phận nhỏ dân cư, thay vì trở thành một cuộc cách mạng thực sự.

Ông Tuyến của Mega Eco nhấn mạnh: “Động lực cho các sản phẩm này phải đến từ chính sách cụ thể của Nhà nước. Quy định nghiêm thì các doanh nghiệp sẽ thay đổi, nếu chỉ là khuyến khích thì không có khả năng phát triển mạnh”. Đồng quan điểm, Tiến sĩ Phạm Hương Trang cho rằng: “Sự thay đổi thực sự chỉ đến khi giá của lựa chọn xanh ngang bằng hoặc thấp hơn lựa chọn gây hại. Đó là mục tiêu cần hướng tới, không phải chỉ kêu gọi ý thức môi trường. Đó là bài toán kinh tế cần được giải bằng chính sách, đầu tư công nghệ và áp lực thị trường đồng bộ”.

Có thể thấy, cuộc chiến chống rác thải nhựa không thiếu những ý tưởng hay, nhưng cái thiếu nhất lúc này là sự đồng bộ giữa chính sách, doanh nghiệp và thói quen của người tiêu dùng để đưa những sản phẩm xanh thoát khỏi cái bóng của nhựa dùng một lần.