Phép thử của những “con số mù”

Tại một nhà máy dệt may lớn ở khu công nghiệp Bình Dương, vị giám đốc vận hành đang nhìn vào bản báo cáo phát thải với vẻ mặt đầy ưu tư. Trên truyền thông, tập đoàn của ông vừa công bố lộ trình Net Zero vào năm 2040. Nhưng trong tay ông lúc này chỉ là một tờ hóa đơn điện tổng từ EVN và vài con số ước tính dựa trên định mức cũ kỹ. “Chúng ta đang cố gắng bắn trúng đích trong khi mắt đang bị bịt kín”, ông thở dài.

“Bịt mắt” chạy đua Net Zero 

Đây không phải là câu chuyện cá biệt. Trong làn sóng ESG (môi trường, xã hội và quản trị) đang trở thành mục tiêu kinh doanh toàn cầu, khái niệm Net Zero sẽ không thể được hiện thực hóa nếu doanh nghiệp không đo lường chính xác các chỉ số về năng lượng. “Muốn tiết kiệm thì trước tiên phải đo lường. Bạn không thể tiết kiệm một thứ mà bạn không hiểu, không có đường cơ sở và dữ liệu phù hợp”, ông Pavel Rvachev, Giám đốc Dịch vụ của Schneider Electric Việt Nam và Campuchia, nhấn mạnh.

Vấn đề cốt lõi khiến lộ trình Net Zero của nhiều đơn vị đi vào ngõ cụt chính là sự rời rạc trong dữ liệu. Phần lớn doanh nghiệp hiện nay vận hành dựa trên những con số tổng quát mà thiếu đi tính chi tiết. Nếu không có hệ thống đo lường chi tiết và chính xác, doanh nghiệp sẽ rơi vào tình trạng “đầu tư cảm tính”.

Cách tiếp cận mà Schneider Electric áp dụng là “end-to-end”, tức là xuyên suốt từ đo lường, phân tích đến giám sát liên tục. Chuyển đổi số chính là nền tảng của cách tiếp cận này. Quá trình bắt đầu bằng việc triển khai các đồng hồ đo điện năng số tại từng điểm tiêu thụ, giúp doanh nghiệp thu thập dữ liệu chi tiết về mức tiêu thụ, chất lượng điện và tình trạng vận hành của hệ thống theo thời gian thực. Dữ liệu không chỉ được hiển thị, mà còn được phân tích để nhận diện xu hướng, so sánh hiệu suất và phát hiện sớm các bất thường trong hệ thống điện. 

Xương sống của chuyển đổi xanh

Một thực trạng đáng báo động là nhiều doanh nghiệp vẫn xem Net Zero là mục tiêu để làm thương hiệu, thay vì xem quản lý năng lượng là năng lực vận hành cốt lõi. Họ có thể chi tiền cho các hoạt động bề nổi nhưng lại ngần ngại đầu tư vào “xương sống” của chuyển đổi xanh: hệ thống dữ liệu.

Thực tế quan sát cho thấy, dữ liệu năng lượng vẫn chưa được tích hợp thực sự vào quản trị. Các quyết định bảo trì, thay thế thường chỉ được thực hiện khi sự cố đã xảy ra, thay vì chủ động. “Chúng ta không thể chỉ trông chờ vào việc xây thêm nhà máy điện”, một chuyên gia phân tích năng lượng tại TP.HCM nhận định. “Hiệu suất năng lượng chính là điểm mấu chốt đầu tiên mà doanh nghiệp cần tối ưu”, vị này nói thêm. 

Việt Nam đã cập nhật kế hoạch thực hiện Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng (JETP) vào tháng 3/2026, đặt mục tiêu cắt giảm phát thải đỉnh điểm của ngành điện xuống dưới 170 triệu tấn CO2 tương đương vào năm 2030. Để đạt được con số này, các doanh nghiệp sử dụng năng lượng chưa hiệu quả có rất nhiều việc phải làm. 

Ông Giang Ngọc Phương, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Khu công nghiệp Hiệp Phước (HIPC), chỉ ra một sai lầm phổ biến là doanh nghiệp thường bỏ qua việc tối ưu hóa vận hành hệ thống hiện tại. Ví dụ, một số nhà máy sử dụng lò hơi với áp suất 6,5 atmosphere, chỉ cần ổn định ở mức 6 atmosphere trong 80% thời gian vận hành là đã đạt hiệu quả. Việc điều chỉnh này không tốn chi phí nhưng tiết kiệm năng lượng đáng kể. Ngay cả khi chỉ tiết kiệm được 7-10% chi phí, đó vẫn là sự thay đổi thực chất, tạo ra giá trị khi nhân lên quy mô lớn.

Bà Nguyễn Minh Giang, Giám đốc Phát triển bền vững của Biti’s, cho biết doanh nghiệp chọn cách tiếp cận theo thứ tự ưu tiên: quản lý chất thải - tối ưu năng lượng - sau cùng mới là đầu tư công nghệ lớn như điện mặt trời áp mái. Đối với Biti’s, 9,3-9,4% lượng phát thải đến từ điện năng sử dụng, con số này là căn cứ để khách hàng quốc tế quyết định hợp tác.

Trong khi đó, Công ty Cổ phần Chăn nuôi C.P. Việt Nam mới vận hành nền tảng SAP Net Zero Intelligence Platform (SNIP) nhằm chuẩn hóa và phân tích dữ liệu phát thải khí nhà kính theo các tiêu chuẩn quốc tế. Ông Pawalit Ua-Amornwanit, Tổng Giám đốc C.P. Việt Nam, chia sẻ: “Tại C.P. Việt Nam, chúng tôi tin rằng công nghệ số là công cụ then chốt giúp quản trị và tối ưu hóa các nguồn lực. Việc vận hành nền tảng SNIP không chỉ giúp doanh nghiệp quản trị dữ liệu phát thải minh bạch theo chuẩn mực quốc tế mà còn là lời cam kết bảo vệ môi trường”.

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (A.I) vào quản lý năng lượng (EMS) đang bắt đầu xuất hiện tại các khu công nghiệp ở Bình Dương và Bắc Ninh. Các doanh nghiệp không chỉ tiết kiệm điện bằng cách tắt bớt thiết bị, mà còn bằng cách tối ưu hóa từng giây hoạt động của máy móc dựa trên dữ liệu thực tế. 

Net Zero không phải là một đích đến xa vời. Nó bắt đầu từ những chiếc đồng hồ đo kỹ thuật số và các cảm biến trong nhà xưởng. Đúng như thông điệp xuyên suốt từ các chuyên gia: nếu doanh nghiệp không thể đo lường chính xác, họ sẽ mãi loay hoay trong “vùng mù” của quản trị và mục tiêu Net Zero sẽ mãi là một lời hứa không có cơ sở để thực hiện.