Dựng chủ quyền AI

Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo (AI) đặt mục tiêu đưa Việt Nam vào nhóm dẫn đầu ASEAN và top đầu thế giới về mức độ sẵn sàng AI. Tại sự kiện KCD & OpenInfra Days Vietnam, ông Jonathan Bryce, Giám đốc Điều hành CNCF và OpenInfra Foundation, cho rằng Việt Nam nhấn mạnh tầm quan trọng của chủ quyền AI, bắt đầu từ cơ sở hạ tầng số mạnh mẽ, được kiểm soát trong nước. Các yếu tố chủ quyền AI bao gồm kiểm soát nơi chạy mô hình, quản lý suy luận, duy trì kiểm soát chiến lược AI và xây dựng năng lực AI quốc gia. 

Bẫy “đốt tiền” 
Dù định hướng chiến lược đã rõ ràng, hạ tầng tính toán với năng lực siêu máy tính và số lượng chip GPU khổng lồ vẫn là bài toán tiêu tốn nguồn vốn khổng lồ. Khi các quốc gia trên thế giới chạy đua trong lĩnh vực AI và củng cố chuỗi cung ứng bán dẫn, rủi ro lớn nhất đối với các nền kinh tế đang phát triển là sa vào chiếc bẫy sao chép chiến lược của các siêu cường. 

Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành khoa học máy tính tại Đại học RMIT Việt Nam, chỉ ra rằng việc cố gắng xây dựng một hệ thống AI tổng quát (general-purpose AI) từ đầu là một sai lầm chiến lược chí mạng. “Theo đuổi con đường đó đòi hỏi hàng tỷ USD, nguồn năng lượng khổng lồ và khả năng tiếp cận phần cứng mà đơn giản chúng ta không có”, Tiến sĩ James Kang nhấn mạnh. “Sai lầm lớn nhất mà Việt Nam có thể mắc phải là cố gắng xây dựng một hệ thống AI tổng quát từ đầu để cạnh tranh với các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Ưu tiên của chúng ta phải là chuyên môn hóa”, ông nói thêm.

Chẳng hạn, theo ông Trần Quốc Sang, Giám đốc Trung tâm Phát triển Dịch vụ Hạ tầng Cloud, FPT Smart Cloud, Tập đoàn FPT, để vận hành và xây dựng mô hình AI như vậy đòi hỏi trung tâm dữ liệu cung cấp AI cực kỳ lớn. Chỉ riêng về năng lượng, khi AI và kinh tế số phát triển mạnh hơn, nhu cầu điện có thể tăng lên khoảng 1.000 MW, đòi hỏi ngành điện phải có sự chuẩn bị về hạ tầng.

Nghiên cứu của Giáo sư - Tiến sĩ Trần Thọ Đạt cùng nhóm nghiên cứu Trường Đại học Kinh tế Quốc Dân, được trình bày tại Hội thảo khoa học quốc gia về thực hiện mục tiêu phát triển Việt Nam đến năm 2030, cũng không đề xuất đầu tư AI dàn trải mà tập trung cho 4 ngành gồm công nghệ thông tin và truyền thông, tài chính - ngân hàng, khoa học - công nghệ và công nghiệp chế biến, chế tạo. Dù chỉ chiếm khoảng 37% GDP, 4 ngành này có khả năng tạo ra khoảng một nửa tác động kinh tế của AI. Khi nguồn lực không phải vô hạn, đây là những lĩnh vực có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa lớn nhất cho toàn bộ nền kinh tế.

Lợi thế chuyển đổi

Mặc dù vậy, Việt Nam hiện vẫn chưa phải là một trong số những quốc gia có hệ thống trung tâm dữ liệu AI lớn nhất thế giới. “Nếu chỉ chạy theo quy mô, chúng ta sẽ phải cạnh tranh trực tiếp với những thị trường có lợi thế vượt trội về vốn, công nghệ và năng lượng”, Tiến sĩ Lê Quang Đạm, Tổng Giám đốc Marvell Technology Việt Nam, nhận định.

Cùng một xuất phát điểm, nhưng lựa chọn chính sách khác nhau sẽ tạo ra những quỹ đạo tăng trưởng khác nhau. Nếu muốn AI trở thành động lực tăng trưởng mới, điều Việt Nam cần chạy đua trước hết không phải là công nghệ, mà là tốc độ hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng, dữ liệu và nguồn nhân lực. Khi đặt lên bàn cân với các đối thủ trong khu vực và thế giới, Việt Nam sở hữu những lợi thế cạnh tranh mang tính đặc thù trong lĩnh vực AI. Chính phủ Việt Nam đang triển khai các hành lang pháp lý thông thoáng, hướng tới mục tiêu cắt giảm thủ tục hành chính, tạo ra môi trường thử nghiệm linh hoạt cho các doanh nghiệp công nghệ. So với một Singapore có thị trường quá nhỏ hay các quốc gia có khung pháp lý cứng nhắc, sự linh hoạt này là thỏi nam châm thu hút các tập đoàn bán dẫn và AI hàng đầu thế giới. 

Khác với các nền kinh tế chỉ tập trung vào gia công dịch vụ IT truyền thống, Việt Nam cũng đang dồn lực cho mục tiêu đào tạo hàng trăm ngàn kỹ sư AI và bán dẫn chất lượng cao. Lực lượng lao động trẻ, có nền tảng toán học tốt chính là bệ phóng để chuyển dịch từ “làm thuê công nghệ” sang “đồng sáng tạo công nghệ”. Cuối cùng là lợi thế từ sức bật của thị trường nội địa quy mô 100 triệu dân. Một thị trường nội địa năng động, độ phủ internet cao và tốc độ chuyển đổi số nhanh trong khu vực công lẫn tư tạo ra môi trường thử nghiệm thực tế (sandbox) khổng lồ cho các ứng dụng AI tạo sinh (GenAI) và tự động hóa. 

Chiến lược thực tế nhất cho Việt Nam là tập trung nguồn lực xây dựng hạ tầng AI chuyên biệt dựa trên bộ dữ liệu nội địa chất lượng cao. Các công cụ AI này có thể được thiết kế riêng cho những ngành trọng điểm như nông nghiệp, y tế khu vực hoặc hệ thống hành chính - pháp lý. Bên cạnh đó, việc Chính phủ thiết lập các cơ chế thử nghiệm pháp lý linh hoạt sẽ bảo vệ các startup trong nước khỏi áp lực tuân thủ quá mức, tạo môi trường ươm mầm công nghệ tối ưu.