Bước ra vùng trũng gia công

Việt Nam đang đứng trước một siêu chu kỳ công nghệ mới, nơi dòng vốn FDI không còn chỉ tìm kiếm nhân công giá rẻ mà đang chuyển dịch mạnh mẽ vào các phân khúc giá trị cao. Theo báo cáo của Công ty Chứng khoán KB Việt Nam (KBSV), dòng vốn FDI đang phục hồi mạnh mẽ với dự báo vốn đăng ký năm 2026 đạt 40,4 tỷ USD, tăng 20% so với cùng kỳ và giải ngân đạt 30,4 tỷ USD. Sự hiện diện của các tập đoàn như Samsung, Foxconn hay Intel không còn chỉ dừng lại ở lắp ráp đơn thuần. Xu hướng dịch chuyển sang các phân khúc như trung tâm dữ liệu, R&D và sản xuất thiết bị bán dẫn đang trở nên rõ nét.

Thế nhưng, để thực sự “hóa rồng”, bài toán then chốt của Việt Nam không chỉ nằm ở những con số tỷ USD thu hút được, mà là khả năng nội tại của khối kinh tế tư nhân trong việc thẩm thấu và cộng hưởng cùng làn sóng công nghệ này. Nhận định về vị thế hiện tại, bà Đỗ Minh Trang, Giám đốc Phòng Phân tích và Chiến lược thị trường, Công ty Chứng khoán ACBS, cho rằng sau hơn một thập kỷ thu hút FDI, Việt Nam đã vượt qua vai trò của một điểm đến gia công chi phí thấp và hiện giữ vị thế khá quan trọng trong các công đoạn sản xuất, lắp ráp cho nhiều tập đoàn đa quốc gia. Dù vậy, bà chỉ ra một thực tế: “Các khâu có giá trị gia tăng cao hơn như thiết kế, R&D, sản xuất linh kiện cốt lõi hay xây dựng thương hiệu toàn cầu vẫn còn hạn chế về tỷ trọng và năng lực nội tại”. 

Điều này đặt ra một thách thức lớn khi bức tranh FDI rực rỡ lại đang tương phản rõ rệt với thực trạng của khu vực kinh tế tư nhân trong nước, vốn đang phải đối mặt với những rào cản lớn về quy mô và năng lực cạnh tranh.

Sự trăn trở về cấu trúc doanh nghiệp nội địa đã được ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh TP.HCM, cụ thể hóa khi ông chỉ ra tình trạng thiếu hụt các tập đoàn tư nhân “đầu đàn” có tầm cỡ ASEAN, trong khi có tới hơn 80% doanh nghiệp vẫn ở quy mô siêu nhỏ hoặc nhỏ. Hệ sinh thái hiện tại dù mạnh về số lượng và tinh thần khởi nghiệp nhưng dường như vẫn chưa đủ nội lực để nuôi dưỡng những thực thể kinh tế lớn mạnh thực sự. 

Sự “lệch pha” này càng được khẳng định qua những con số từ báo cáo kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 của VCCI, khi khối FDI dù chỉ chiếm 5% số lượng doanh nghiệp nhưng lại tạo ra tới 50% giá trị gia tăng và đóng góp 73% kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Đáng ngại hơn, mối liên kết giữa doanh nghiệp nội và ngoại vẫn còn rất lỏng lẻo với tỷ lệ doanh nghiệp gắn kết với khu vực FDI ở cả đầu vào và đầu ra chỉ vỏn vẹn 5,6%. Cấu trúc chuỗi cung ứng của doanh nghiệp Việt Nam vẫn mang tính nội địa hóa cao và sự tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu vẫn còn rất hạn chế so với các liên kết trong nước.

Trong bối cảnh đó, khái niệm “Trung Quốc + 1”, vốn tập trung vào việc đa dạng hóa sản xuất và giảm rủi ro tập trung, cần được nhìn nhận chỉ là điểm khởi đầu cho một hành trình dài hơn. Ông Tim Evans, Tổng Giám đốc HSBC Việt Nam, đã đề xuất một tầm nhìn mang tính bước ngoặt: kiến tạo một “ASEAN như một chỉnh thể thống nhất”. Đây không chỉ là một nhóm các thị trường hấp dẫn riêng lẻ mà phải là một nền tảng tích hợp về sản xuất, dịch vụ và vốn với hạ tầng kỹ thuật tương xứng, bao gồm kết nối, hệ tiêu chuẩn, thanh toán và logistics. 

Ông Tim Evans nhấn mạnh rằng sự đa dạng của ASEAN chính là một lợi thế bổ trợ lẫn nhau, nơi năng lực sản xuất tập trung ở Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, trong khi dịch vụ tài chính mạnh ở Singapore và nhu cầu nội địa khổng lồ nằm ở Indonesia, Philippines. Khi các quốc gia vận hành như một chỉnh thể, toàn khối sẽ cạnh tranh bằng sự tin cậy và năng lực vận hành, chứ không chỉ đơn thuần bằng chi phí.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, các quyết sách mang tính thương mại chiến lược đã được đẩy mạnh, tiêu biểu là việc ký kết Nghị định thư nâng cấp Khu vực Thương mại Tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) phiên bản 3.0 vào tháng 10/2025 mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực kinh tế số và kinh tế xanh. Đối với Việt Nam, bản nâng cấp này tạo ra khung pháp lý mới cho các dòng chảy thương mại giá trị cao với đối tác thương mại lớn nhất là Trung Quốc. 

Theo ông Tim Evans, Việt Nam, với tăng trưởng GDP năm 2025 đạt 8,02%, nhanh nhất trong nhóm ASEAN-6, đang đứng trước cơ hội lớn để khẳng định vai trò là một nền tảng đổi mới hơn là một công xưởng sản xuất đơn thuần. 

Tuy nhiên, con đường tiến vào giai đoạn xây dựng hạ tầng số phục vụ AI và điện toán đám mây vẫn gặp phải những “nút thắt” về con người. Báo cáo của VCCI chỉ ra, khi doanh nghiệp muốn nâng cấp lên các công nghệ chuyên sâu hơn, họ lập tức va phải giới hạn về năng lực hấp thụ, mà cụ thể là sự khan hiếm nguồn nhân lực kỹ thuật số chất lượng cao. 

Để giải quyết bài toán này, bà Trang của ACBS nhấn mạnh, yếu tố then chốt là “hỗ trợ nguồn lực, chính sách để các doanh nghiệp, tập đoàn kinh tế tư nhân đầu tư công nghệ, phát triển và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị”. Các tín hiệu từ những tập đoàn như Viettel hay FPT trong việc khởi công nhà máy bán dẫn và kiểm thử là những bước đi tích cực đầu tiên để doanh nghiệp Việt tự kết nối mình vào chuỗi cung ứng toàn cầu. 

“Câu chuyện về sức bền của ASEAN không chỉ xoay quanh thu hút nhà đầu tư xây nhà máy mà là xây dựng một chu kỳ tiêu dùng và nhu cầu nội địa đủ mạnh để cả khu vực có thể tự chống đỡ trước các cú sốc”, ông Tim Evans nhận định.