Có rác, có Watt

Mỗi ngày trước khi bình minh ló rạng, hàng trăm chuyến xe tải nén rác màu xanh nối đuôi nhau di chuyển dọc quốc lộ 50, hướng về xã Đa Phước (nay là xã Hưng Long). Tại đây, Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Đa Phước tiếp nhận hơn một nửa lượng rác sinh hoạt của đô thị 14 triệu dân TP.HCM, tương đương 6.000-7.000 tấn phế phẩm mỗi ngày. Nhưng thời của những bãi chôn lấp khổng lồ đang đi đến một bước ngoặt xanh.

Đứng trước sức ép quỹ đất cạn kiệt và làn sóng chuyển dịch năng lượng, doanh nhân David Dương, sáng lập California Waste Solutions (CWS) tại Thung lũng Silicon, cùng công ty con Vietnam Waste Solutions (VWS) vừa đệ trình đề xuất đầu tư khoảng 200 triệu USD để xây dựng nhà máy điện rác (Waste-to-Energy - WtE) công suất 50-60 MW ngay tại Đa Phước. Động thái này không chỉ đánh dấu bước ngoặt của chính VWS, mà còn cho thấy cơ hội lẫn lực cản trong cuộc đua biến chất thải thành dòng điện sạch.

Việt Nam hiện tạo ra gần 70.000 tấn rác thải sinh hoạt mỗi ngày, trong đó 2 đầu tàu kinh tế là Hà Nội và TP.HCM chiếm tới gần 1/3. Trong suốt 2 thập kỷ qua, mô hình xử lý chủ yếu vẫn là chôn lấp hợp vệ sinh (chiếm trên 70%), một giải pháp tiêu tốn hàng trăm hecta đất mặt, tiềm ẩn rủi ro nước rỉ rác ngấm vào tầng nước ngầm và phát thải khí methane ồ ạt.

Tại TP.HCM, Đa Phước từ lâu đã là tâm điểm của những tranh cãi về mùi hôi ảnh hưởng đến các khu đô thị vệ tinh phía Nam như khu vực Phú Mỹ Hưng và Nhà Bè. Hạn ngạch tiếp nhận rác của khu xử lý này đang co hẹp dần. Đồng thời, các quy chuẩn khắt khe từ Luật Bảo vệ môi trường và yêu cầu giảm phát thải ròng về 0 vào năm 2050 buộc thành phố phải đặt mục tiêu xử lý tối thiểu 80% rác thải sinh hoạt bằng công nghệ đốt rác phát điện. Đề xuất xây dựng nhà máy đốt rác phát điện 50-60 MW của VWS là lời giải đối với áp lực đó. Dự án kỳ vọng thiêu hủy triệt để hàng ngàn tấn rác mỗi ngày, giảm đến 90% thể tích chôn lấp thực tế và bổ sung dòng điện trực tiếp vào lưới điện phía Nam. 

Trong bức tranh tái cấu trúc năng lượng theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, điện mặt trời và điện gió tuy phát triển vũ bão nhưng lại bộc lộ điểm nghẽn nghiêm trọng: phụ thuộc thời tiết và hiện tượng nghẽn mạch truyền tải. Hệ thống điện Việt Nam thiếu hụt các nguồn điện chạy nền sạch để thay thế dần các dự án nhiệt điện than cũ.

Đây chính là điểm tạo nên sức hấp dẫn chiến lược của điện rác. Không giống điện mặt trời chỉ phát tối đa 4-5 giờ nắng/ngày hay điện gió dao động theo mùa, các nhà máy điện rác có thể vận hành ổn định trên 8.000 giờ/năm (hệ số khả dụng đạt 85-90%). Các nhà máy WtE được xây dựng ngay tại ngoại vi các siêu đô thị, cung cấp điện trực tiếp cho các trung tâm tiêu thụ lớn nhất cả nước mà không cần đầu tư các tuyến đường dây truyền tải siêu cao áp liên vùng đắt đỏ. Mỗi MW điện rác được phát lên lưới đồng nghĩa với việc giải quyết dứt điểm hàng trăm tấn rác ứ đọng, chuyển hóa rủi ro môi trường thành giá trị thặng dư thương mại. 

Thị trường điện rác Việt Nam đang chứng kiến sự phân hóa rõ nét giữa 2 miền. Hà Nội đã xác lập vị thế dẫn đầu khi đưa vào vận hành nhà máy điện rác Sóc Sơn (công suất đốt 4.000 tấn/ngày, phát điện 75 MW, lớn thứ 2 thế giới tại thời điểm khánh thành và đang mở rộng quy mô lên 135 MW), tiếp nối là dự án Seraphin 37 MW tại Sơn Tây. Tại đồng bằng sông Hồng, Bắc Ninh cũng hoàn tất hàng loạt cụm dự án WtE quy mô từ 10-15 MW. 

Ngược lại, TP.HCM dù là đô thị xả rác lớn nhất nước lại rơi vào tình trạng chậm tiến độ kéo dài. Nhiều dự án được cấp phép hoặc khởi công như nhà máy đốt rác phát điện Tâm Sinh Nghĩa (Bamboo Capital phát triển, quy mô 60 MW) hay Vietstar liên tục gặp trục trặc về thủ tục điều chỉnh quy hoạch, hoàn thiện báo cáo đánh giá tác động môi trường và thu xếp vốn quốc tế. 

Theo ông Nguyễn Toàn Thắng, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, Thành phố đề ra mục tiêu ở giai đoạn 2025-2030, tỷ lệ rác được xử lý bằng đốt rác phát điện trên 90%. Việc áp dụng các chính sách đặc thù theo Nghị quyết 98 đã giúp rút ngắn đáng kể thời gian triển khai các dự án liên quan. 

Một nhà máy điện rác được vận hành bởi mô hình 2 nguồn thu: phí xử lý rác từ ngân sách địa phương chi trả cho doanh nghiệp trên mỗi tấn rác tiếp nhận; giá bán điện với giá FIT cho dự án đốt rác trực tiếp là 10,05 cent/kWh. Tuy nhiên, việc khai thác “mỏ vàng” này đòi hỏi giải quyết bài toán kỹ thuật - tài chính then chốt. 

Sau khi thời kỳ giá FIT cố định khép lại, việc chuyển sang cơ chế đàm phán khung giá trần phát điện với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đặt ra rủi ro dòng tiền cho các chủ đầu tư. Đối với các khoản vay quốc tế trị giá hàng trăm triệu USD như dự án của VWS, tính khả thi ngân hàng của hợp đồng mua bán điện là điều kiện sống còn để giải ngân. 

Mặt khác, ông Nguyễn Đức Thắng, Giám đốc Ban Kỹ thuật Nhiệt điện và Điện rác của Công ty VATEC, cho biết, rác thải sinh hoạt nhìn chung có độ ẩm cao, thành phần không đồng đều và chưa được phân loại triệt để tại nguồn, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đốt và tuổi thọ thiết bị. Nhiều tổ chức tài chính không khuyến khích, thậm chí không cấp vốn cho các dự án đốt rác nếu không gắn với phân loại và tái chế. 

Một tín hiệu tích cực cho vấn đề này là mới đây, Hội đồng Nhân dân TP.HCM đã thông qua chủ trương đầu tư dự án hoàn thiện hạ tầng Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc với tổng vốn hơn 12.100 tỷ đồng, hoàn thành năm 2031. Ủy ban Nhân dân TP.HCM cho biết việc hoàn thiện hạ tầng nhằm tạo quỹ đất sạch, có hạ tầng đồng bộ để thu hút các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực xử lý chất thải. Hiện có 23 nhà đầu tư trong và ngoài nước quan tâm, đăng ký nhu cầu đầu tư tại khu xử lý rác Tây Bắc, trong đó 14 nhà đầu tư quan tâm các nhà máy đốt rác phát điện quy mô lớn và 9 nhà đầu tư xử lý chất thải nguy hại.

Có thể thấy thị trường điện rác đã thoát khỏi giai đoạn thử nghiệm lý thuyết để bước vào chu kỳ sàng lọc khắc nghiệt. Đề xuất của VWS tại Đa Phước sẽ là phép thử định hình xem liệu kinh tế rác thải tại các siêu đô thị có thể vượt qua các nút thắt hành chính và kỹ thuật để biến nguồn thải ô nhiễm thành tài sản phát điện sinh lời dài hạn hay không.