AI gõ cửa tuổi già

Tại Việt Nam, ngưỡng cửa tuổi trung niên giờ đây không chỉ là cột mốc của sự trưởng thành về sự nghiệp, mà còn là khởi đầu của một hành trình chuẩn bị đặc biệt: học cách già đi trong một thế giới ngập tràn trí tuệ nhân tạo (AI).

Lời cảnh báo từ “Bố già AI” 

Câu chuyện bắt đầu từ một đề xuất mang tính bước ngoặt của Bộ Y tế: người dân từ 40 tuổi trở lên cần được trang bị kiến thức chuẩn bị cho tuổi già, bao gồm không chỉ sức khỏe, tài chính mà cả kỹ năng lao động và việc làm phù hợp. Đây không phải là một khuyến cáo xa vời, mà là thông điệp cho một thực tế khắc nghiệt: năm 2034 Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn dân số già, sớm hơn dự báo trước đây 2 năm.

Trong khi các nhà hoạch định chính sách Việt Nam loay hoay với bài toán nhân khẩu học thì từ bên kia đại dương, Geoffrey Hinton, người được mệnh danh là “Bố già của AI”, đã đưa ra một dự báo đầy ám ảnh rằng: “AI đang tiến đến ngưỡng có thể thay thế hàng loạt công việc trí óc, tạo ra một làn sóng mất việc làm mới”.

Đối với những người đang ở độ tuổi 40-50, lời cảnh báo này giống như một cơn bão kép: họ vừa phải đối mặt với sự suy giảm sức khỏe, vừa phải cạnh tranh với những thuật toán có khả năng xử lý dự án phần mềm kéo dài nhiều tháng chỉ trong tích tắc.

Giáo sư - Tiến sĩ Giang Thanh Long, chuyên gia cao cấp về dân số và phát triển, nhận định, một “tuổi già thành công” không chỉ dựa trên sức khỏe và tiền bạc, mà còn cần duy trì sự tham gia xã hội. Tuy nhiên, sự tham gia đó đang bị đe dọa nghiêm trọng nếu người cao tuổi không thể “nói chung ngôn ngữ” với thời đại số.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy, công nghệ đôi khi đang đẩy người già vào sự lãng quên. Nỗi sợ hãi này bộc lộ rõ nhất qua đợt chuẩn hóa thông tin thuê bao và xác thực sinh trắc học gần đây. Tại các điểm giao dịch, hình ảnh những cụ già nheo mắt nhìn màn hình điện thoại, loay hoay với khái niệm “NFC” hay “VNeID” đã trở thành minh chứng cho một rào cản vô hình. Với họ, một chiếc SIM bị khóa không chỉ là mất liên lạc, mà là mất đi sợi dây kết nối duy nhất với con cháu và xã hội.

Số hóa cho người cao tuổi tại Việt Nam năm 2026 gắn liền với bối cảnh già hóa dân số nhanh. Chính sách quốc gia đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng sống, y tế và an sinh xã hội cho khoảng hơn 14 triệu người cao tuổi, giúp người già không bị bỏ lại phía sau trong cuộc cách mạng số.

Chủ thể số U80
Giữa những rào cản, một cuộc cách mạng “bình dân học vụ số” đang âm thầm diễn ra ở các tổ dân phố. Tại TP.HCM, bà Nguyễn Thị Lan (68 tuổi) giờ đây đã có thể tự tin nộp hồ sơ dịch vụ công trực tuyến trên điện thoại thay vì phải đi lại nhiều lần như trước. Cụ Trần Vũ Ba (76 tuổi) không còn e dè với điện thoại thông minh để dùng Facebook, Zalo cập nhật tin tức và thậm chí quản lý camera an ninh của khu nhà trọ qua ứng dụng. Những câu chuyện như của bà Lan hay cụ Ba cho thấy, khi được “cầm tay chỉ việc”, người cao tuổi hoàn toàn có thể trở thành chủ thể của chuyển đổi số.

Nghiên cứu từ các chuyên gia tại Đại học RMIT Việt Nam đã chỉ ra một sự thật bất ngờ: kỹ năng số thôi là chưa đủ. Tiến sĩ Jasper Teow, giảng viên ngành digital marketing tại RMIT Việt Nam, cho biết rào cản lớn nhất đối với người lớn tuổi đôi khi là “cảm giác bất lực” - suy nghĩ rằng mình không còn khả năng thích nghi.

“Đó là sự chuyển biến âm thầm từ suy nghĩ “tôi có thể tự xoay xở được” sang “liệu mình còn làm được không?”, Tiến sĩ Teow chia sẻ. Do đó, thay vì chỉ dạy họ cách bấm nút, điều quan trọng hơn là vun đắp sự tự tin. Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh, Đại học RMIT, nhấn mạnh: “Công nghệ luôn thay đổi, nhưng niềm tin rằng mình có thể tiếp tục học hỏi mới là nền tảng của hòa nhập số”.

Việt Nam có thể nhìn sang Singapore như một tấm gương về sự chuẩn bị. Khi quốc gia này trở thành “xã hội siêu già” vào năm 2026, họ đã nhanh chóng triển khai chương trình Age Well SG với ngân sách 3,5 tỷ USD. Tại đây, những robot như Dexie không thay thế con người mà đóng vai trò hỗ trợ vật lý trị liệu, giúp người già giảm bớt cô đơn và tăng cường trí nhớ thông qua các trò chơi nhận thức tích hợp AI.

Trở lại với đề xuất của Bộ Y tế, các chuyên gia như Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Đình Cử cho rằng bắt đầu chuẩn bị từ tuổi 40 thậm chí đã là “hơi muộn”. Một tuổi già an yên trong kỷ nguyên AI đòi hỏi một chiến lược tổng lực, từ việc thiết kế các ứng dụng có giao dịch đơn giản, dễ sửa lỗi cho đến sự kiên nhẫn của con cháu trong gia đình.

Chuyển đổi số sẽ chỉ thực sự thành công khi nó mang tính bao trùm. Để không ai bị bỏ lại phía sau, chúng ta cần biến công nghệ từ một “tòa nhà xa lạ” trở thành một “mái hiên nhà” thân thuộc, nơi những người ở tuổi 40, 60 hay 80 đều cảm thấy mình vẫn là một phần của dòng chảy tương lai.