Không xanh, không đơn hàng

Tại Tổ hợp Hóa dầu Long Sơn (LSP), SCG đang lên kế hoạch đầu tư 500 triệu USD để chuyển đổi sang nguyên liệu ethane, nhằm giảm lượng phát thải carbon trên mỗi đơn vị sản phẩm. Đây là khoản đầu tư không nhỏ nhưng giúp SCG theo đuổi định hướng sản xuất carbon thấp, giúp giảm đáng kể lượng phát thải và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Từ “ước lượng” đến “kiểm toán”

Những khoản đầu tư như SCG ngày càng tăng lên tại Việt Nam trước áp lực mới về giảm thiểu carbon trên toàn thế giới. Trong nhiều thập kỷ, công thức thành công của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam rất đơn giản và nhất quán: giá cả cạnh tranh, giao hàng đúng hạn và chất lượng ổn định. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, một thước đo mới mang tính quyết định đã xuất hiện trên các hợp đồng mua bán quốc tế: dữ liệu phát thải carbon.

Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) đã chính thức bước sang giai đoạn thực thi đầy đủ, chấm dứt thời kỳ chuyển tiếp chỉ yêu cầu báo cáo thuần túy. Giờ đây, lượng phát thải gắn liền với mỗi tấn thép, nhôm hay xi măng nhập khẩu vào châu Âu không còn là một chỉ số môi trường trừu tượng; nó đã trở thành một nghĩa vụ tài chính hữu hình. Không dừng lại ở EU, các đạo luật như Chỉ thị báo cáo bền vững của doanh nghiệp (CSRD) cũng bắt đầu siết chặt các nhà cung ứng toàn cầu, yêu cầu sự minh bạch tuyệt đối về dấu chân carbon trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Đối với các nhà sản xuất tại Việt Nam, carbon không còn là câu chuyện “làm sạch hình ảnh” xã hội, mà đã trở thành tấm vé thông hành để duy trì thị trường. Sự thay đổi lớn nhất mà các doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt trong năm 2026 không nằm ở các lò luyện thép hay xưởng may, mà ở các phòng kế toán và hệ thống quản trị dữ liệu. Trước đây, dữ liệu phát thải thường được tính toán dựa trên các hệ số trung bình hoặc những ước tính cảm tính. Nhưng kỷ nguyên mới của thương mại xanh yêu cầu dữ liệu phải được đo đạc theo thời gian thực, có thể kiểm chứng và truy xuất nguồn gốc một cách nghiêm ngặt từ Phạm vi 1 (phát thải trực tiếp) đến Phạm vi 2 (phát thải gián tiếp từ năng lượng tiêu thụ).

Thiết lập luật chơi mới
Ông Douglas Snyder, Giám đốc Điều hành Hội đồng Công trình Xanh Việt Nam (VGBC), cho biết hiện nay, theo số liệu CBAM của EU, Việt Nam xuất khẩu khoảng 50 tỷ USD/năm sang EU (thép, nhôm, xi măng, phân bón). Tuy nhiên, hệ thống giao dịch phát thải của Việt Nam chưa được công nhận cũng như không có dữ liệu phát thải được xác minh.  

Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu đang rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan không phải vì họ không thể giảm phát thải, mà vì họ không biết mình phát thải bao nhiêu. Các tập đoàn bán lẻ quốc tế lớn từ Apple đến IKEA giờ đây đòi hỏi dữ liệu phát thải của sản phẩm phải chi tiết và đáng tin cậy như báo cáo tài chính. Một lô hàng dệt may hay linh kiện điện tử có thể bị từ chối ngay từ cửa bến nếu nhà sản xuất không thể xuất trình chứng nhận dấu chân carbon đạt chuẩn ISO 14064 hoặc ISO 14067.

Trong bối cảnh sàn giao dịch carbon trong nước của Việt Nam cũng bắt đầu vận hành thí điểm từ giữa năm 2026, việc năng lực quản trị dữ liệu chưa được cải thiện đang là một điểm nghẽn nguy hiểm. Theo Tiến sĩ Lương Quang Huy, Trưởng Phòng Quản lý Phát thải Khí nhà kính và Bảo vệ tầng ozone, Cục Biến đổi Khí hậu, dù khung pháp lý và các công cụ kỹ thuật cơ bản đã được hoàn thiện nhưng nền tảng của hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon vẫn là hoạt động kiểm kê khí nhà kính và giảm phát thải tại từng cơ sở. “Điều quan trọng nhất vẫn là phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính chính xác, bảo đảm các số liệu phát thải phản ánh đúng thực tế”, ông Huy nhấn mạnh.

Theo bà Akiko Ishii, đại diện Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật (JICA) tại Việt Nam, chuyên gia về xây dựng kế hoạch giảm phát thải khí nhà kính, nhu cầu thị trường đang hướng tới các sản phẩm xanh, sử dụng ít carbon. Do đó, những doanh nghiệp theo đuổi mục tiêu giảm phát thải không chỉ có thể giảm thiểu rủi ro, mà còn thúc đẩy tăng trưởng doanh thu, mở rộng lợi nhuận và nâng cao giá trị của đơn vị. 

Để không bị gạt ra ngoài lề, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam buộc phải tái cấu trúc toàn diện mô hình quản trị truyền thống. Trong đó, phải tích hợp kế toán carbon vào kế toán tài chính và dữ liệu carbon phải được xem xét như một loại chi phí biến đổi trực tiếp. Mỗi kilowatt giờ điện tiêu thụ hay mỗi tấn nguyên liệu đầu vào đều phải được quy đổi ra lượng CO₂ tương đương để tính toán vào giá thành sản phẩm. Đặc biệt là phải xanh hóa chuỗi cung ứng nội địa, vì một doanh nghiệp lắp ráp không thể có dữ liệu carbon đẹp nếu các nhà cung cấp linh kiện tầng dưới vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu. 

Sự thay đổi này chắc chắn không hề rẻ nhưng cái giá của sự thụ động sẽ còn đắt hơn gấp nhiều lần. Chậm trễ trong việc xây dựng dữ liệu phát thải hôm nay đồng nghĩa với việc tự đóng cánh cửa vào các thị trường cao cấp ngày mai.