Rừng Amazon và “điểm gãy” khí hậu

Rừng Amazon rộng lớn đến mức có thể tự tạo ra khí hậu riêng. Hàng tỉ cây xanh tại đây thông qua quang hợp và thoát hơi nước đã sản sinh lượng ẩm khổng lồ, đủ hình thành mây và đóng góp ước tính tới 1/3 lượng mưa cần thiết để duy trì sự sống cho chính khu rừng.

Thế nhưng, biến đổi khí hậu đang làm đứt gãy vòng tuần hoàn này. Khí nhà kính tích tụ khiến nhiệt độ khu vực tăng cao, hạn hán trầm trọng hơn và nguy cơ cháy rừng lớn hơn. Hệ quả là cây chết hàng loạt. Cây ít đi, mưa giảm, nhiệt độ cao hơn và cháy rừng thêm dữ dội, tạo thành vòng xoáy suy thoái rừng tự duy trì.

Một khi diện tích rừng thu hẹp tới mức không thể phục hồi, phần lớn lưu vực Amazon có thể biến thành thảo nguyên khô cằn. Hàng chục tỉ tấn CO₂ bị giải phóng vào khí quyển, đẩy nhanh tốc độ nóng lên toàn cầu. Kịch bản này, được gọi là “Amazon dieback”, chỉ là một trong nhiều “điểm gãy khí hậu” (tipping points), những ngưỡng tới hạn có thể khiến hệ thống khí hậu thay đổi không thể đảo ngược.

Ngoài Amazon, các nhà khoa học còn cảnh báo về sự tan rã của khối băng Greenland, có nguy cơ làm mực nước biển toàn cầu dâng hơn 7 mét, hay sự sụp đổ của hệ tuần hoàn Đại Tây Dương (AMOC), vốn giữ cho khí hậu Bắc Âu ôn hòa. Nếu AMOC sụp đổ, châu Âu có thể hứng chịu tình trạng giảm mạnh nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng nghiêm trọng sản xuất nông nghiệp.

Ngưỡng nóng lên toàn cầu có thể kích hoạt các điểm gãy này vẫn chưa rõ ràng. Các mô hình dự báo đưa ra kết quả khác nhau. Chẳng hạn như khối băng Greenland có thể bước vào giai đoạn suy thoái không thể đảo ngược ngay từ khi Trái Đất nóng lên 0,8°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, trong khi một số dự báo khác cho rằng cần tới 3°C. Với Amazon, ngưỡng tới hạn được ước tính trong khoảng 2-6°C, song tốc độ phá rừng hiện nay có thể đẩy nhanh đáng kể quá trình này.

Giảm chặt phá rừng được xem là giải pháp cấp bách để trì hoãn “điểm gãy” của Amazon. Nhưng với mức nhiệt toàn cầu đã cao hơn 1,2°C và có thể vượt 2°C vào cuối thế kỷ này, thời gian còn lại để ngăn chặn kịch bản xấu ngày càng ngắn.

Trước nguy cơ đó, tháng 2 vừa qua, Cơ quan Nghiên cứu và Phát minh Tiên tiến Anh (ARIA) công bố gói đầu tư 81 triệu bảng trong 5 năm để phát triển hệ thống cảnh báo sớm cho các điểm gãy khí hậu. Các nhóm nghiên cứu sẽ tập trung vào hai mục tiêu chính là giám sát khối băng Greenland và hệ tuần hoàn Bắc Đại Tây Dương.

Nhiều công nghệ hiện đại đã được huy động. Đội tàu robot lặn tự động đo độ mặn, nhiệt độ, dòng chảy quanh rìa băng, robot bề mặt gắn cảm biến, thiết bị khoan sâu phục vụ giám sát dài hạn. Các startup cũng tham gia. Oshen triển khai thuyền buồm tự hành chạy năng lượng Mặt Trời trên Bắc Đại Tây Dương, Marble phát triển drone theo dõi kích thước sông băng và băng trôi. Chi phí giảm nhờ công nghệ cảm biến và vi xử lý từ smartphone giúp các dự án khả thi hơn.

Dù khoa học ngày càng nhấn mạnh tính cấp bách, giới hoạch định chính sách vẫn bị đánh giá là chưa coi trọng kịch bản điểm gãy khí hậu như các rủi ro khác, chẳng hạn đại dịch. Ngoại trừ một số quốc gia Bắc Âu, hầu như chính phủ các nước chưa có kế hoạch ứng phó toàn diện.

Một số chuyên gia lo ngại việc nhấn mạnh “điểm gãy” có thể tạo cảm giác bi quan, làm lu mờ nhu cầu cấp thiết là giảm phát thải và thích ứng. Tuy vậy, xu hướng nghiên cứu và thảo luận đang ngày càng mở rộng, thu hút cả ngành bảo hiểm, quỹ hưu trí, cơ quan cứu trợ và đặc biệt là nước chủ nhà Brazil của Hội nghị COP30 vào tháng 11 tới. Sự kiện diễn ra tại Belém, “cửa ngõ Amazon”, được cho là địa điểm biểu tượng nhất để thế giới bàn về những ngưỡng tới hạn của khí hậu Trái Đất.

Có thể bạn quan tâm:

LVMH chao đảo giữa cơn sóng xa xỉ toàn cầu

Nguồn The Economist