Công thức kỳ lân mới

Liệu mô hình này có còn đúng? Đây là câu hỏi không mấy dễ chịu, đặc biệt với một thế hệ startup từng lớn lên bằng công thức “sao chép, địa phương hóa và mở rộng”. Nhưng với trí tuệ nhân tạo (AI), các dấu hiệu gần đây cho thấy công thức trên không còn hiệu quả.  

Dấu hỏi cho chu kỳ mới

Theo Crunchbase, quý I/2026 là quý kỷ lục của đầu tư mạo hiểm (VC) toàn cầu: 300 tỷ USD đổ vào khoảng 6.000 startup, tăng hơn 150% so với quý trước và cùng kỳ năm trước. Tiền vẫn chảy vào các dự án công nghệ, nhưng chỉ dồn vào một vài tên tuổi lớn, với AI nhận 242 tỷ USD, tương đương 80% tổng vốn VC toàn cầu trong quý. 

Trong nền kinh tế cũ, sao chép mô hình kinh doanh của một kỳ lân là một cơ hội. Trong  thời đại AI, đôi khi đó là một mối hiểm họa. Ví dụ như Jasper. Năm 2022, startup này huy động 125 triệu USD và đạt mức định giá 1,5 tỷ USD nhờ lời hứa giúp doanh nghiệp tạo nội dung marketing bằng AI. Thời điểm đó, khi ChatGPT còn chưa phổ biến rộng rãi, Jasper được xem là hình mẫu cho thế hệ startup AI mới.

Thế nhưng, lợi thế ấy nhanh chóng bị thử thách khi OpenAI liên tục nâng cấp ChatGPT và mở rộng các tính năng phục vụ người dùng doanh nghiệp. Để tồn tại, Jasper buộc phải thay đổi chiến lược. Công ty không còn tập trung vào việc bán một công cụ viết nội dung bằng AI, mà chuyển sang xây dựng nền tảng phục vụ toàn bộ quy trình marketing doanh nghiệp, từ quản lý giọng điệu thương hiệu (brand voice), kho tri thức nội bộ đến các quy trình cộng tác và phê duyệt nội dung. 

Vậy các starup nhỏ, không tiếp cận vốn lớn làm sao để tồn tại? Một bài viết của Sky9 Capital cho rằng trong chu kỳ mới, lợi thế của startup AI không nằm ở việc có AI. Lợi thế nằm ở 3 tầng “khó chịu” hơn nhiều: dữ liệu riêng, quy trình riêng và kênh phân phối riêng.

Một chia sẻ mới đây từ Quỹ Sequoia chỉ ra một hướng đi đáng chú ý là “services as the new software”. Có thể hiểu là công ty AI chiến thắng trong thời gian tới có thể không bán công cụ, mà bán kết quả công việc. Ví dụ, một doanh nghiệp có thể trả 10.000 USD/năm cho phần mềm kế toán nhưng lại trả đến 120.000 USD cho kế toán viên để đóng sổ. Startup AI hấp dẫn không phải là startup bán công cụ cho kế toán mà là công ty thực hiện công việc đóng sổ cho họ.

CVC trở lại sân khấu
Điều này mở ra cánh cửa cho các công ty AI. Trước đây, một công ty ở Đông Nam Á nói chung và Việt Nam nói riêng có thể sao chép mô hình Uber, địa phương hóa nó và nhân rộng. Trong kỷ nguyên AI, startup không thể thắng OpenAI chỉ vì giải pháp của họ hiểu tiếng địa phương tốt hơn. Ví dụ, trong lĩnh vực luật, startup AI  phải hiểu điều khoản, án lệ, quy trình văn phòng luật, rủi ro nghề nghiệp, bảo mật dữ liệu khách hàng và quan trọng nhất là phải được luật sư tin đủ để dùng trong công việc có thể khiến họ mất giấy phép hành nghề. 

Vì thế, startup AI ở Đông Nam Á hay ở bất kỳ thị trường mới nổi nào cần bớt ám ảnh về việc làm “phiên bản địa phương của một ông lớn nào đó” mà tập trung vào các câu hỏi như thị trường này có dữ liệu, quy trình, quy định, kênh bán hàng hoặc cấu trúc lao động nào mà các mô hình nền tảng không thể hấp thụ trong một quý? Câu trả lời có thể nằm ở tài chính, bảo hiểm, y tế, logistics, sản xuất, pháp lý, giáo dục nghề, dịch vụ doanh nghiệp.

Lối đi cho startup AI đã có. Câu hỏi là ai sẽ đồng hành với họ vì startup AI không chỉ cần vốn mà còn cần kinh nghiệm, quan hệ - những điều mà không phải quỹ VC nào cũng sở hữu. Đây là lúc các CVC (corporate venture capital - quỹ đầu tư vận hành bởi các doanh nghiệp lớn) lên tiếng. Dữ liệu từ Global Corporate Venturing cho thấy đầu tư của các CVC đạt mức cao kỷ lục trong năm 2025, với hơn 3.000 doanh nghiệp tham gia đầu tư startup. 

Các tập đoàn đã tham gia 5.221 vòng gọi vốn, tăng 30% so với năm 2024. Tại Việt Nam, mô hình CVC vẫn còn khá mới nhưng đã bắt đầu xuất hiện những đại diện rõ nét. Một trong những trường hợp đáng chú ý nhất là VinVentures, quỹ đầu tư mạo hiểm do Vingroup thành lập vào cuối năm 2024 với quy mô tài sản quản lý 150 triệu USD, tập trung vào các lĩnh vực như AI, bán dẫn, điện toán đám mây và công nghệ cao. 

Một ví dụ là thương vụ đầu tư vào Filum AI, startup phát triển nền tảng quản trị trải nghiệm khách hàng bằng AI. Tháng 3/2025, Filum AI huy động thành công 1 triệu USD từ các quỹ Nextrans, VinVentures và TheVentures. Tuy nhiên, với startup AI, “chơi” với CVC có thể là một sự đánh đổi. Nhận vốn từ CVC có thể giúp tiếp cận khách hàng, dữ liệu, kênh bán hàng, chuyên môn ngành và sự bảo chứng. Nhưng nó cũng có thể mang theo điều khoản độc quyền, quyền ưu tiên mua lại, hạn chế cạnh tranh, hoặc nỗi lo rằng dữ liệu chiến lược của startup sẽ bị nhìn qua lăng kính của công ty mẹ. 

Nếu chu kỳ Grab - Uber là thời của địa phương hóa, chu kỳ AI là thời của nhúng vào hệ thống: startup phải cắm sâu vào dữ liệu, quy trình, khách hàng và kết quả kinh doanh cụ thể. Không cắm đủ sâu, nó sẽ bị mô hình AI nền tảng cuốn đi. Nhưng nếu “cắm” quá hẹp, nó không đủ hấp dẫn trong mắt các nhà đầu tư. 

Nghệ thuật mới nằm ở việc chọn đúng khe hẹp: nơi đủ sâu để khách hàng trả tiền, đủ phức tạp để các AI nền tảng chưa muốn làm, đủ nhiều dữ liệu để tạo lợi thế và đủ lớn để không chỉ là một công ty dịch vụ có API.

Công thức từng thành công khi các startup có thể tìm mô hình đã thắng ở Mỹ, mang về Đông Nam Á, bản địa hóa và chạy nhanh hơn người khác. Công thức mới khắc nghiệt hơn, khi startup phải tìm công việc mà AI có thể làm tốt hơn con người, nhưng các Big Tech không thể hiểu đủ sâu, khách hàng không thể tự triển khai đủ nhanh và startup có thể học từ mỗi giao dịch để ngày càng trở nên khó thay thế.