Từ ốc vít đến Thung lũng Silicon

Sự bùng nổ của hạ tầng trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu đang âm thầm tái định hình bản đồ công nghiệp châu Á và Việt Nam đang nổi lên như một trong những bên hưởng lợi lớn nhất từ làn sóng tái cấu trúc này.  

Báo cáo của HSBC dẫn các dữ liệu thương mại quốc tế mới nhất cho thấy, thị phần toàn cầu của Việt Nam trong mảng thiết bị liên quan đến AI đã tăng vọt từ 1,2% vào năm 2015 lên 12,4% vào năm 2025, mức tăng trưởng thị phần nhanh hàng đầu thế giới trong cùng giai đoạn. Sự dịch chuyển này phản ánh một bước ngoặt quan trọng: Việt Nam không còn thuần túy là điểm đến của các công đoạn gia công cấp thấp, mà đang từng bước tiến lên các nấc thang giá trị gia tăng cao hơn trong mạng lưới công nghệ cao khu vực.  

Trục tam giác mới 

Dấu hiệu rõ nhất cho sự chuyển đổi vị thế của Việt Nam nằm ở dòng chảy thương mại 2 chiều với 2 “trung tâm bán dẫn” là Đài Loan và Hàn Quốc. Kim ngạch nhập khẩu máy móc, vi mạch và linh kiện điện tử chuyên dụng từ Hàn Quốc và Đài Loan vào Việt Nam liên tục lập đỉnh. Chip nhớ băng thông cao (HBM) từ Seoul và bộ vi xử lý logic tiên tiến từ Đài Bắc đang được chuyển thẳng đến các tổ hợp công nghệ tại miền Bắc Việt Nam để tích hợp vào các hệ thống phần cứng phức tạp.  

Đáng chú ý là hiện tượng đảo chiều cán cân thương mại: lần đầu tiên, Đài Loan ghi nhận những quý thâm hụt thương mại với Việt Nam trong nhóm hàng máy móc và thiết bị điện tử giá trị cao, khi các nhà máy tại Việt Nam xuất ngược trở lại các module máy chủ hoàn thiện và bảng mạch in đa lớp mật độ cao (PCB HDI). Dòng chảy này xác lập vị thế của Việt Nam như một mắt xích trung chuyển và tích hợp hệ thống tối quan trọng, gắn chặt trực tiếp vào hành lang công nghệ cao Đông Á.  

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu đạt kỷ lục 475 tỷ USD, tăng 17% so với năm trước; riêng nhóm điện tử, máy tính và linh kiện đạt khoảng 107 tỷ USD, chiếm hơn 22% tổng kim ngạch xuất khẩu. Vốn FDI thực hiện đạt 27,6 tỷ USD, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực chế biến, chế tạo. Sự hiện diện và mở rộng đầu tư của Samsung, LG, Intel, Foxconn, Luxshare, Goertek hay Amkor không chỉ tạo thêm năng lực sản xuất mà còn góp phần hình thành hệ sinh thái công nghiệp ngày càng hoàn chỉnh. 

Nếu trước đây các doanh nghiệp FDI chủ yếu mang theo chuỗi cung ứng của mình thì nay nhiều tập đoàn công nghệ muốn phát triển hệ sinh thái ngay tại quốc gia đầu tư. Đại diện AmCham cho biết nhiều doanh nghiệp Mỹ sẵn sàng tăng tỷ lệ nội địa hóa nếu Việt Nam có thêm các nhà cung ứng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Foxconn, Samsung, Mitsubishi... cũng khẳng định sẽ mở rộng hợp tác với doanh nghiệp Việt Nam khi năng lực công nghệ và quản trị được nâng lên. 

Tiến từ “hộp rỗng” đến máy chủ AI 

Khi AI, bán dẫn và trung tâm dữ liệu trở thành động lực tăng trưởng của nền kinh tế số, tiêu chí lựa chọn địa điểm đầu tư cũng thay đổi. Các tập đoàn công nghệ không còn chỉ tìm kiếm quỹ đất hay chi phí thấp mà đòi hỏi hệ sinh thái công nghiệp có khả năng đáp ứng đồng thời yêu cầu về điện năng ổn định, logistics hiệu quả, tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội và quản trị) và khả năng mở rộng nhanh. 

Minh chứng rõ ràng nhất cho bước tiến công nghệ của Việt Nam là sự dịch chuyển trong chuỗi sản xuất máy chủ AI và tủ rack trung tâm dữ liệu. Thay vì chỉ gia công vỏ máy hoặc lắp ráp dây cáp ngoại vi như 5 năm trước, các tổ hợp như Foxconn (thông qua công ty con Precision Technology Component Fulian tại Bắc Ninh) hay Wistron tại Ninh Bình đã đầu tư hàng trăm triệu USD để chế tạo toàn bộ hệ thống bo mạch chủ AI và tủ máy chủ mật độ năng lượng cao.

Một khối máy chủ AI tích hợp chứa hàng ngàn linh kiện tinh vi, đòi hỏi dây chuyền gắn bề mặt SMT chuẩn xác đến từng micromet, kiểm thử quang học tự động (AOI) và hệ sinh thái tản nhiệt bằng chất lỏng phức tạp. Việc các gã khổng lồ ODM (nhà sản xuất thiết kế gốc) toàn cầu đặt dây chuyền sản xuất phần cứng AI thế hệ mới tại Việt Nam chứng minh năng lực kỹ thuật và trình độ vận hành của lực lượng lao động nội địa đã vượt xa ngưỡng lắp ráp tiêu dùng cơ bản.  

Trước xu hướng này, ông Châu Nghĩa Văn, Tổng Giám đốc Foxconn Việt Nam, khuyến nghị, doanh nghiệp Việt cần đẩy mạnh tự động hóa, chuyển đổi số, áp dụng các tiêu chuẩn quản lý chất lượng quốc tế và phát triển công nghiệp hỗ trợ để nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, việc mở rộng hợp tác với các nhà cung ứng trong nước, thúc đẩy chuyển đổi xanh, đào tạo nguồn nhân lực đạt chuẩn quốc tế và tăng cường chia sẻ kinh nghiệm quản trị sẽ quyết định khả năng nâng cấp nền công nghiệp trong nước. 

Cuộc đua với các đối thủ khu vực 

Trong bài toán đa dạng hóa chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc (China+1), Việt Nam đang cạnh tranh trực tiếp với các trung tâm sản xuất khác tại Đông Nam Á và Nam Á. Theo ông Surajit Rakshit, Giám đốc Toàn quốc Khối Giải pháp Thương mại Toàn cầu, HSBC Việt Nam, trong ngành điện tử, Việt Nam đang dần đi sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao, dần rời xa khâu lắp ráp chi phí thấp để hướng tới năng lực công nghiệp tinh vi và tích hợp cao hơn. 

“Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định các lĩnh vực ưu tiên thu hút FDI bao gồm điện tử, bán dẫn, AI và công nghệ cao. Định hướng này là một lợi thế hữu ích và bước tiếp theo cần đảm bảo các chính sách được chuyển hóa thành giải pháp rõ ràng, ổn định và khả thi trong thực tiễn. Đây thường là yếu tố mang tính quyết định khi các nhà đầu tư công nghệ lớn cân nhắc lựa chọn giữa các quốc gia trong khu vực”, ông Surajit Rakshit nhận định. 

Lợi thế then chốt giúp Việt Nam vượt lên trong làn sóng AI là tốc độ triển khai và chi phí logistics tối ưu nhờ vị trí tiếp giáp vành đai sản xuất Đông Á. Linh kiện bán dẫn có thể vận chuyển đường hàng không từ Đài Bắc hoặc đường bộ từ Thâm Quyến đến các nhà máy Bắc Ninh chỉ trong vòng 24-48 giờ, điều mà các đối thủ xa hơn ở Nam Á hay Nam bán cầu khó duy trì ở quy mô lớn. 

Các hiệp định thương mại như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) và xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng vẫn là bệ đỡ củng cố vị thế trung tâm của Việt Nam. 

Nấc thang mới 

Bước nhảy vọt từ 1,2% lên 12,4% thị phần thiết bị AI chỉ là giai đoạn đầu của quá trình tích lũy. Trong giai đoạn tiếp theo, Việt Nam được dự báo sẽ vượt qua giới hạn của sản xuất cơ điện tử để tiến vào 3 nấc thang công nghệ then chốt:

1. Trung tâm đóng gói - kiểm thử bán dẫn tiên tiến. Với sự hiện diện của các nhà máy tỷ USD như Amkor Technology (Bắc Ninh) và Intel Products Vietnam (TP.HCM), Việt Nam sẽ tiến sâu hơn vào khâu hậu kỳ bán dẫn. Dự kiến đến năm 2028, tỷ trọng giá trị gia tăng nội địa trong mỗi con chip đóng gói tại Việt Nam sẽ tăng gấp đôi khi các công đoạn đóng gói 2.5D/3D cho chip AI được chuyển giao. 

2. Bản địa hóa chuỗi cung ứng cấp 2 và cấp 3. Áp lực cắt giảm chi phí và quy định xuất xứ sẽ buộc các tập đoàn đa quốc gia chuyển giao kỹ thuật cho các nhà cung cấp nội địa trong mảng cơ khí chính xác, mạch in phức tạp, vật liệu tản nhiệt và tự động hóa nhà xưởng. 

3. Mở rộng từ sản xuất sang thiết kế. Việc hàng loạt trung tâm R&D quy mô lớn của Samsung, Marvell, Synopsys và các tập đoàn công nghệ trong nước đi vào vận hành sẽ đào tạo lớp nhân sự thiết kế vi mạch chuyên biệt cho AI và thiết bị thông minh, từng bước giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực tay nghề cao. 

Kim ngạch nhập khẩu máy móc, vi mạch và linh kiện điện tử chuyên dụng từ Hàn Quốc và Đài Loan vào Việt Nam liên tục lập đỉnh. Ảnh: shutterstock.com

Sự chuyển dịch này khẳng định Việt Nam không đơn thuần đón nhận làn sóng di dời nhà xưởng thụ động, mà đang chủ động nâng cấp hạ tầng để trở thành một trung tâm công nghiệp công nghệ cao không thể thay thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. 

Ông Alexander Ziehe, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Đức tại Việt Nam (GBA), cho rằng, các ngành công nghệ cao như bán dẫn sẽ tiếp tục mở rộng quy mô và gia tăng vai trò trong nền kinh tế, nhưng thành công lâu dài phụ thuộc vào việc nâng cấp đồng bộ ngành công nghiệp hỗ trợ. Với ngành bán dẫn, chuỗi cung ứng về đóng gói, linh kiện điện tử và hạ tầng năng lượng cần tiếp tục được hoàn thiện để bảo đảm năng lực cạnh tranh toàn cầu.  

“Chúng tôi khuyến nghị Việt Nam tập trung hỗ trợ quá trình nâng cấp toàn bộ nền công nghiệp, thay vì chỉ triển khai các giải pháp riêng lẻ cho một số ngành ưu tiên. Đặc biệt là chuỗi cung ứng và công nghiệp hỗ trợ”, ông Alexander Ziehe đề xuất. 

Ông Tsuchibashi Akito, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Nhật tại Việt Nam (JCCI), cũng cho biết nhiều doanh nghiệp Nhật mong muốn tăng tỷ lệ mua sắm trong nước, nhưng số lượng doanh nghiệp Việt đáp ứng tiêu chuẩn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn còn hạn chế. Vì vậy, việc hỗ trợ doanh nghiệp nâng cấp công nghệ, đạt các chứng nhận chất lượng, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), đào tạo lao động và mở rộng các chương trình kết nối kinh doanh cần được xem là ưu tiên chiến lược.