Những người khổng lồ vô hình

Một buổi sáng cuối tháng 7 tại một khán phòng ở Hà Nội, không gian đậm đặc sự chờ đợi. Đại diện từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, các tập đoàn Nhật và những nhà môi giới hàng đầu đang vây quanh một câu hỏi đã tồn đọng suốt 2 thập kỷ: khi nào những “người khổng lồ” FDI mới thực sự đổ bộ lên sàn chứng khoán Việt Nam?

Trụ cột còn thiếu

Trong hơn 30 năm qua, khu vực FDI đã trở thành trụ cột của nền kinh tế Việt Nam, nhưng trên sàn chứng khoán, họ gần như vô hình. Theo số liệu từ  Ủy ban Chứng khoán Nhà nước tính đến thời điểm hiện nay, trong tổng số gần 1.600 doanh nghiệp đang niêm yết và đăng ký giao dịch, chỉ có vỏn vẹn 10 doanh nghiệp FDI hiện diện. Tổng vốn điều lệ của nhóm này chỉ chiếm khoảng 0,15% toàn thị trường, một con số quá nhỏ bé so với quy mô hoạt động và đóng góp của họ vào GDP.

“Thị trường đang chờ đợi thương vụ IPO bùng nổ đầu tiên của doanh nghiệp FDI”, ông Thomas Nguyễn, Giám đốc Thị trường nước ngoài của Công ty Chứng khoán SSI, nhấn mạnh. Đối với đại diện SSI, đây không chỉ là việc thêm một mã cổ phiếu, mà là một cột mốc quan trọng để nâng tầm chất lượng hàng hóa cho nhà đầu tư.

Những bàn thảo đưa các doanh nghiệp FDI lên sàn vào thời điểm áp lực huy động vốn cho giai đoạn 2026-2030 là rất lớn. Theo Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính, Tiền tệ Quốc gia, để đạt tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 10% đến năm 2030 và khoảng 8% trong giai đoạn 2031-2045, tổng vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn 2026-2030 dự kiến cần khoảng 38,5 triệu tỷ đồng. Trong đó, thị trường vốn được kỳ vọng phải gánh vác khoảng 5,4 triệu tỷ đồng.

Việt Nam đang nổi lên là một trong những thị trường chứng khoán năng động nhất khu vực Đông Á, với thanh khoản bình quân hằng ngày hơn 1 tỷ USD, tương đương các thị trường Singapore và Thái Lan. Trong bối cảnh này, doanh nghiệp FDI lên sàn mang lại lợi ích 2 chiều. Trước hết là đa dạng hóa giỏ hàng khi thị trường chứng khoán hiện quá tập trung vào ngân hàng và bất động sản. FDI mang đến những lĩnh vực mà nhà đầu tư chưa thể tiếp cận như công nghệ cao, sản xuất chế tạo chuyên sâu. Bên cạnh đó, đây là cầu nối hiệu quả giữa đầu tư trực tiếp (FDI) và đầu tư gián tiếp (FII).

“Ngày càng nhiều doanh nghiệp Nhật quan tâm tới khả năng huy động vốn thông qua thị trường chứng khoán, bao gồm phương án niêm yết ngay tại Việt Nam”, Ngài Ito Naoki, Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Nhật tại Việt Nam, nhận định tại hội thảo “Lộ trình niêm yết cho doanh nghiệp FDI tại Việt Nam” mới đây.

Mở khóa dòng tiền 

Để chuyển biến từ quan tâm sang hành động, ông Hoàng Văn Thu, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, đã chỉ đích danh những vướng mắc khiến doanh nghiệp FDI vẫn “đứng ngoài cuộc chơi”. Chẳng hạn, nhiều doanh nghiệp vẫn còn các cam kết về thuế hoặc nghĩa vụ với chính quyền địa phương chưa hoàn tất. Các lĩnh vực chịu điều chỉnh bởi các thỏa thuận mà Việt Nam là thành viên. Những hạn chế về việc thoái vốn hoặc chuyển nhượng cổ phần trong các hợp đồng đã ký… “Phải gỡ bỏ, giải thoát được các điều kiện này thì chúng ta mới tham gia được thị trường chứng khoán”, ông Thu khẳng định.

Trong khi Việt Nam đang xây dựng lộ trình, các thị trường khu vực và thế giới đã đi trước một bước trong việc “thể chế hóa” dòng tiền. Tại Mỹ, các giao dịch định lượng chiếm trên 50% tổng giao dịch - một xu hướng yêu cầu thị trường phải cực kỳ tinh vi và thanh khoản sâu. Việt Nam cũng đang chuyển mình theo hướng này với mục tiêu đến sau năm 2030, nhà đầu tư tổ chức và nước ngoài sẽ chiếm 40% cơ cấu giao dịch. Các định chế lớn như Vanguard, Blackstone và Morgan Stanley đã hoàn tất chuẩn bị kỹ thuật để sẵn sàng đổ bộ khi thị trường nâng hạng.

Ông Tsutomu Hiramatsu, Giám đốc vùng của Daiwa Securities, cho rằng: “Việt Nam không chỉ là cứ điểm sản xuất mà đang trở thành thị trường chiến lược về tăng trưởng, đầu tư dài hạn và tiêu dùng nội địa”. Việc niêm yết tại Việt Nam chính là cam kết gắn bó lâu dài của doanh nghiệp FDI với thị trường này.

Thị trường đang ở giai đoạn chuyển giao từ “xây dựng thanh khoản” sang “tạo ra khả năng đầu tư”. Mặc dù IPO đang phục hồi nhưng chất lượng vẫn là dấu hỏi lớn khi nhiều thương vụ gần đây chỉ là “tái cấu trúc” các công ty con của doanh nghiệp đã niêm yết. Xu hướng sắp tới sẽ là tập trung vào IPO gắn liền với niêm yết.Thay vì chỉ đăng ký công ty đại chúng rồi “để đó”, các doanh nghiệp FDI sẽ thực hiện niêm yết ngay để tăng vốn mở rộng sản xuất.

Bên cạnh đó là sự trỗi dậy của lĩnh vực mới với kỳ vọng vào các doanh nghiệp bán dẫn, năng lượng xanh và kinh tế số. Khi chi phí vốn toàn cầu biến động, thị trường vốn Việt Nam sẽ trở thành kênh huy động quan trọng cho các dự án FDI dài hạn. Một “thương vụ IPO bùng nổ” của một tên tuổi FDI lớn không chỉ giúp chỉ số VN-Index vượt qua ngưỡng cản tâm lý, mà còn là lời khẳng định với thế giới: thị trường chứng khoán Việt Nam đã thực sự trưởng thành. Như cách ông Thomas Nguyễn đúc kết: “Quá trình thể chế hóa không chỉ đơn thuần là tỷ lệ sở hữu, mà là thay đổi cách thị trường vận hành”.