Thị trường robot với nút thắt năng lực bản địa hoá

Theo báo cáo “Vietnam industrial robotics market size, share & forecast” giai đoạn 2026 - 2031, thị trường robot công nghiệp Việt Nam đạt 112 triệu USD năm 2025, và được dự báo tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) 12,88% trong giai đoạn 2026-2031. Cùng lúc đó, làn sóng nhà máy thông minh, với giá trị hiện vượt 926 triệu USD, được kỳ vọng sẽ chạm mốc 2,14 tỉ USD vào năm 2034.

Rào cản tích hợp hệ thống

Tuy nhiên, đằng sau những con số dự báo đầy tham vọng là một thực tế hạ tầng còn nhiều khoảng trống: Việt Nam vẫn đang tụt lại phía sau trong cuộc đua mật độ robot khu vực. Với chỉ 23 đến 58 robot trên mỗi 10.000 lao động ngành chế biến, chế tạo, tỷ lệ tự động hóa của Việt Nam còn kém xa Thái Lan (84 robot) và Malaysia (101 robot). Khoảng cách này phản ánh dư địa thị trường còn rất lớn, nhưng đồng thời làm bộc lộ một thách thức mang tính cấu trúc: Năng lực hấp thụ và đưa công nghệ vào vận hành thực tế.

Trong dây chuyền công nghiệp hiện đại, việc đặt mua một cánh tay robot chỉ là bước khởi đầu. Thách thức phức tạp hơn nhiều nằm ở khâu tích hợp thiết bị vào hệ sinh thái sẵn có của nhà xưởng, tùy biến theo từng quy trình sản xuất đặc thù, cùng với bài toán bảo trì và hỗ trợ kỹ thuật liên tục.

Nếu thiếu dịch vụ hỗ trợ tại chỗ, các thiết bị đắt tiền rất dễ rơi vào tình trạng hoạt động dưới công suất. Năng lực tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu vì vậy không đo đếm đơn thuần bằng số lượng phần cứng nhập khẩu, mà nằm ở khả năng làm chủ giải pháp và cung cấp dịch vụ bản địa hóa.

Về mặt thể chế, Chính phủ đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực phát triển trọng tâm thông qua Nghị quyết 57-NQ/TW. Các định hướng chiến lược cho ngành robot và tự động hóa cũng được cụ thể hóa trong Quyết định 1131/QĐ-TTg và Quyết định 21/2026/QĐ-TTg.

Trước nhu cầu thực tế của thị trường, một liên minh công nghệ – học thuật bốn bên vừa được công bố ngày 26/10 tại Không gian Giới thiệu Sản phẩm, Dịch vụ Tăng trưởng Xanh TP.HCM (GRECO 2026). Thỏa thuận hợp tác giữa Công ty Cổ phần Tập đoàn AICAP, Liên minh Phát triển Công nghiệp Robot Trung Quốc (CDRA), Công ty AIBRAIN và Đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH) đặt mục tiêu thiết lập một chu trình khép kín: từ phân phối, phát triển nền tảng, cung cấp dịch vụ vận hành cho đến đào tạo nguồn nhân lực. Tâm điểm của sự kiện là biên bản ghi nhớ mua sắm tập trung giữa AICAP và CDRA với quy mô dự kiến lên tới 1.000 robot.

Tìm kiếm lợi thế từ phần mềm và thuật toán 

Tuy vậy, giới quan sát nhận định thỏa thuận mua sắm tập trung này mới chỉ là cam kết về khung nhu cầu. Việc có thể chuyển hóa 1.000 robot từ hợp đồng trên giấy thành các thiết bị vận hành hiệu quả ngoài đời thực hay không vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào tốc độ triển khai dịch vụ tại chỗ.

Ông Lim Yu Liang, Tổng Giám đốc AIBRAIN, thẳng thắn nhìn nhận: “Chúng tôi xem thương mại hóa robot là quá trình kết nối công nghệ với một nhu cầu cụ thể và tạo ra giá trị trong quá trình sử dụng”. Ông Lim lưu ý thêm rằng các bên sẽ phải đánh giá kỹ lưỡng thị trường Việt Nam để tùy biến sản phẩm và xây dựng gói dịch vụ tương ứng, bởi cam kết thu mua chưa đồng nghĩa với số lượng robot đã triển khai thực tế.

Trình diễn công nghệ robot tại GRECO 2026.

Thay vì chỉ định vị Việt Nam như một thị trường tiêu thụ phần cứng đơn thuần, các bên tham gia đang tìm cách khai thác thế mạnh công nghệ phần mềm của lực lượng kỹ sư bản địa. Ông Đỗ Thanh Sơn, Chủ tịch AICAP, nhấn mạnh: “Tiếp cận thiết bị là một bước, nhưng để khai thác hiệu quả còn cần kiến thức, nhân lực và sự hỗ trợ trong quá trình sử dụng. Chúng tôi hướng đến khai thác năng lực phát triển phần mềm và thuật toán điều khiển của kỹ sư Việt Nam để hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng hệ sinh thái sản xuất thông minh. Đây có thể trở thành nguồn lực giúp doanh nghiệp trong nước nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế”.

Nút thắt lớn nhất của quá trình tự động hóa tại Việt Nam hiện nay vẫn nằm ở con người. Nhu cầu tại các nhà xưởng quá đa dạng, không một mẫu robot đơn lẻ nào có thể giải quyết được tất cả các khâu. PGS.TS. Nguyễn Thanh Phương, Phó Hiệu trưởng HUTECH, phân tích rằng tương lai của ngành tự động hóa nằm ở các nền tảng mở với quy chuẩn giao tiếp chung, cho phép tích hợp linh hoạt nhiều cấu phần và tùy biến sâu theo yêu cầu của từng doanh nghiệp. Mô hình này đòi hỏi lực lượng kỹ sư không chỉ giỏi lý thuyết điều khiển mà phải hiểu sâu nghiệp vụ thực tế.

“Để hiện thực hóa hướng tiếp cận này, thị trường cần nguồn nhân lực có khả năng hiểu bài toán thực tế, thiết kế giải pháp và tích hợp các hệ thống để robot có thể đáp ứng những nhu cầu đa dạng”, ông Phương nhận định. “Các trường đại học hiện đã đào tạo sinh viên trong lĩnh vực cơ điện tử và robot, nhưng rất cần sự đồng hành từ doanh nghiệp thông qua việc chia sẻ tài nguyên, kinh nghiệm thực tiễn và tạo điều kiện để sinh viên cọ xát với các bài toán ứng dụng thực tế”.