Tiếng gầm của "hổ xanh"

Với việc khu vực châu Á - Thái Bình Dương chiếm tới 47% trong 2.300 tỷ USD tổng đầu tư chuyển dịch năng lượng toàn cầu năm 2025, Việt Nam đang nổi lên như một mắt xích chiến lược trong chuỗi cung ứng xanh, nhờ sự kết hợp giữa lợi thế địa chính trị và cơn khát năng lượng từ cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI).  

Động lực từ Trung Quốc và bài học từ Nhật  

Sự thống trị của Trung Quốc với 800 tỷ USD vốn đầu tư, tương đương 34% tỷ trọng toàn cầu, đang tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ lên hạ tầng năng lượng khu vực. Việc nước này đẩy mạnh sáng kiến “Made in China 2025” tập trung vào năng lượng mặt trời và xe điện đã giúp giảm chi phí công nghệ xuống mức thấp kỷ lục.  

Tại Việt Nam, điều này chuyển hóa thành cơ hội tiếp cận công nghệ giá rẻ. Theo chuyên gia Hideo Oshima từ Viện Nghiên cứu Nhật, năng lượng mặt trời hiện có chi phí thấp và thời gian xây dựng ngắn hơn đáng kể so với điện hạt nhân hay nhiệt điện. Đây là yếu tố sống còn cho một nền kinh tế đang cần bù đắp khoảng trống năng lượng nhanh chóng.  

Trong khi đó, mức tăng trưởng đầu tư 44% của Nhật và xu hướng chuyển đổi từ lò cao sang lò hồ quang điện của các tập đoàn như Nippon Steel đang đặt ra một tiêu chuẩn mới cho ngành công nghiệp nặng tại Việt Nam. Để duy trì sức cạnh tranh trong xuất khẩu, các doanh nghiệp thép nội địa sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chạy đua phi phát thải.  

Một trong những động lực tăng trưởng bất ngờ nhất đến từ hạ tầng dữ liệu. Việc các ông lớn công nghệ (hyperscaler) như Google và Amazon tăng gấp 4 lần công suất trung tâm dữ liệu so với 3 năm trước, đạt ngưỡng 135 GW, đang tạo ra áp lực khổng lồ lên lưới điện.  

Theo Bloomberg, năm 2024, 67% năng lượng tiêu thụ tại các trung tâm dữ liệu (data center) đến từ nguồn tái tạo. Với mục tiêu trở thành trung tâm dữ liệu của khu vực, Việt Nam có lợi thế lớn khi sở hữu tiềm năng điện mặt trời và điện gió dồi dào, những nguồn năng lượng đang được ưa chuộng nhờ tính kinh tế.  

Sự bùng nổ của AI không chỉ đòi hỏi chip xử lý mà còn đòi hỏi điện sạch. Đây là thỏi nam châm mới thu hút vốn FDI xanh đổ vào các dự án năng lượng tại Việt Nam để phục vụ các tổ hợp dữ liệu thế hệ mới. Dữ liệu từ Cushman & Wakefield chỉ ra chi phí đầu tư trung tâm dữ liệu tại Việt Nam hiện vào khoảng 6-7 triệu USD cho mỗi MW công suất, thấp hơn đáng kể so với Singapore. Giá điện công nghiệp tại Việt Nam, theo số liệu của các cơ quan quản lý và doanh nghiệp năng lượng, dao động khoảng 6-10 cent/kWh, thấp hơn so với nhiều thị trường trong khu vực. 

Sự trỗi dậy của tài sản xanh 

Bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông và giá dầu thô leo thang đang khiến năng lượng tái tạo trở thành “hầm trú ẩn” cho an ninh năng lượng quốc gia. Chỉ số S&P Global Clean Energy Transition đã tăng khoảng 10% sau các biến động địa chính trị gần đây, cho thấy niềm tin của nhà đầu tư vào các tài sản phi hóa thạch. Đối với Việt Nam, việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu thông qua đẩy mạnh điện gió (vốn đã tăng trưởng 13% tại Trung Quốc năm qua) và hydro xanh (lĩnh vực mà Nhật đang rót hàng trăm triệu USD) không còn là mục tiêu môi trường đơn thuần, mà là chiến lược sinh tồn kinh tế.  

Dù phải đối mặt với những lực cản từ Mỹ, dòng chảy vốn vào phi phát thải tại châu Á vẫn không thể đảo ngược. Việt Nam, một trong những nền kinh tế năng động nhất ASEAN, đang đứng trước cơ hội hiếm có để hiện đại hóa nền công nghiệp theo mô hình Made in Vietnam “xanh”.  

Bộ Công Thương đưa ra kế hoạch đầu tư lớn cho giai đoạn 2026-2030, bao gồm 118 tỷ USD (23,6 tỷ USD/năm) cho sản xuất năng lượng và 18 tỷ USD (3,6 tỷ USD/năm) cho lưới điện. Quy hoạch điện VIII sửa đổi tập trung rõ rệt vào năng lượng tái tạo với các khoản đầu tư lớn đã được dự kiến. 

“Trong kịch bản kỷ nguyên dầu giá rẻ đã chấm dứt, sự phân hóa lợi nhuận trong hệ sinh thái năng lượng Việt Nam sẽ trở nên rõ nét, tạo ra cơ hội thu lợi nhuận vượt trội (Alpha) cho các nhà đầu tư chiến lược trong 5 năm tới”, chuyên gia Sana Ur Rehman của EBC Financial Group trả lời NCĐT. EBC dự báo 3 nhóm ngành sẽ dẫn dắt thị trường gồm hạ tầng truyền tải và lưu trữ năng lượng (BESS); điện gió ngoài khơi; dịch vụ carbon - chuyển đổi ESG.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), công suất điện mặt trời của Việt Nam đã tăng vọt từ mức gần như không đáng kể vào năm 2018 lên khoảng 16-17 GW trong giai đoạn 2020-2021, trở thành thị trường điện mặt trời lớn nhất khu vực. Nhưng thực tế với mỗi GW điện mặt trời mới được đưa vào vận hành, tình trạng thiếu hụt năng lực lưới điện để hấp thụ lượng điện này lại càng rõ rệt. Vì vậy, thách thức lớn nhất vẫn là nâng cấp lưới điện để hấp thụ nguồn năng lượng tái tạo biến thiên và xây dựng khung pháp lý cho các thỏa thuận mua bán điện trực tiếp (DPPA). 

Tiến sĩ Cấn Văn Lực, thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính, Tiền tệ Quốc gia, nhận định, để có nguồn vốn cho chuyển đổi năng lượng, phải sớm ban hành Luật Năng lượng tái tạo, tạo hành lang pháp lý rõ ràng trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo dự kiến chiếm 50-65% cơ cấu nguồn điện trong tương lai. 

“Cần quan tâm phát triển cân bằng thị trường tài chính, nhất là nguồn lực từ các trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM và Đà Nẵng, thị trường trái phiếu doanh nghiệp, đồng thời nâng cấp sở giao dịch hàng hóa bổ sung hàng hóa là sản phẩm năng lượng, thành lập thị trường carbon...”, ông Lực nói.